Na Balkanu pitanje porijekla naroda nikada nije bilo samo naučno ili istorijsko pitanje. Ono je uvijek bilo povezano sa identitetom, politikom, državnim projektima i kolektivnim sjećanjem. Zato svaka rasprava o korijenima nekog naroda izaziva pažnju, polemike i različita tumačenja.
Ismet Azizi
Upravo iz tog razloga tekst crnogorskog autora Predraga Malbaše, posvećen porijeklu Crnogoraca, ponovo je aktuelizovao jedno staro pitanje: ko su zapravo Crnogorci i iz kojih istorijskih slojeva je nastao savremeni crnogorski identitet?
U svom radu Malbaša osporava dugo prisutnu tezu iz XIX i dijela XX vijeka prema kojoj su Crnogorci predstavljani kao „najčistiji dio srpskog naroda“. Po njegovom mišljenju, takva predstava bila je prije svega politički proizvod epohe nacionalnih romantizama, panslovenskih ideja i kasnijih jugoslovenskih integracionih projekata, a mnogo manje rezultat ozbiljne istorijske analize.
Ilirski supstrat kao važan element
Centralna teza autora jeste da se etnogeneza Crnogoraca ne može objasniti samo dolaskom slovenskih plemena u VI i VII vijeku. On smatra da su Sloveni, dolazeći na prostor današnje Montenegro, zatekli brojno starosjedilačko stanovništvo – potomke ilirskih plemena poput Dokleata, Labeata i drugih zajednica koje su ranije živjele na tom prostoru.
Prema Malbaši, upravo miješanjem tih starobalkanskih zajednica sa doseljenim Slovenima nastajao je kroz vijekove narod koji će kasnije biti poznat kao crnogorski.
On tvrdi da je taj starosjedilački element ostavio dubok trag u: narodnim običajima, plemenskoj organizaciji, načinu života u planinskim krajevima, tradicionalnoj nošnji, muzici i igrama, odnosu prema slobodi i časti, kolektivnoj svijesti i identitetu
Crnogorski identitet kao istorijski proces
Malbaša naglašava da Crnogorci nijesu nastali odjednom niti iz jednog jedinog etničkog izvora. Kao i drugi balkanski narodi, oni su proizvod dugog istorijskog procesa u kojem su se ukrštali: starobalkanski (ilirski) elementi, rimski i vizantijski uticaji, slovenske migracije, srednjovjekovna Duklja i Zeta, veze sa albanskim plemenima i susjednim krajevima, osmanski period, moderna državna izgradnja Crne Gore.
Drugim riječima, savremeni crnogorski identitet nije jednostavna formula, već rezultat više istorijskih epoha.
Značaj albanskog faktora
Posebno je zanimljivo što autor priznaje da Albanci imaju najjaču i najdirektniju vezu sa ilirskim nasljeđem. To je stav koji se ne sreće često u regionalnim polemikama i zbog toga ima posebnu težinu.
Istovremeno, istorija prostora današnje Montenegro ne može se razumjeti bez dugih kontakata sa albanskim plemenima i krajevima: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kuči, Triepshi, Ulcinj, Bar
Ti odnosi bili su nekada saveznički, nekada sukobljeni, ali su nesumnjivo ostavili istorijske i demografske posljedice.
Rušenje mitova o „čistoj krvi“
Najvažnija poruka ovog teksta jeste osporavanje starih balkanskih mitova o „čistim narodima“. Takve predstave nastajale su uglavnom u XIX vijeku, kada su moderne nacije tražile slavnu i jednostavnu prošlost.
Međutim, istorijska stvarnost Balkana pokazuje nešto sasvim drugo: stalna miješanja stanovništva, seobe i migracije, promjene jezika i vjere, saveze i sukobe, složene procese asimilacije.
Zato nijedan narod na Balkanu ne može ozbiljno tvrditi da je nastao iz jedne jedine etničke osnove.
Zašto je ova rasprava važna danas?
Zato što pokazuje da i unutar same Crne Gore postoje autori i intelektualci koji su spremni da preispitaju stare dogme i da identitet posmatraju kroz istorijsku složenost, a ne kroz političke parole.
Takav pristup može doprinijeti zrelijem razumijevanju prošlosti i boljem odnosu među narodima regiona.
Zaključak
Predrag Malbaša ne daje konačan odgovor o porijeklu Crnogoraca, ali otvara ozbiljno pitanje: da li se istorija može svesti na jednostavne nacionalne mitove?
Njegov odgovor je jasan – ne može.
Crnogorci nijesu samo Sloveni, niti samo potomci jednog naroda. Oni su, kao i većina balkanskih naroda, proizvod složenog istorijskog razvoja, miješanja različitih zajednica i dugotrajnog oblikovanja identiteta.
I možda je upravo to najvažnija istina ne samo o Crnoj Gori, već o cijelom Balkanu: Narodi se ne stvaraju iz mita o čistoj krvi, već iz istorije.
Discussion about this post