Në hapësirën kulturore të Malit të Zi dhe Sanxhakut po vazhdon të shkaktojë debat një nga projektet filmike më të komentuara të viteve të fundit – filmi “Obraz” (“The Tower of Strength”), i realizuar sipas motiveve të tregimit “Nur Doka” të shkrimtarit malazez Zuvdija Hodžić.
Ajo që fillimisht u paraqit si një dramë artistike mbi nderin, luftën dhe identitetin, shumë shpejt u shndërrua në një debat të gjerë publik për mënyrën se si historia, kujtesa kolektive dhe identitetet etnike interpretohen në ekranin filmik.
Sipas reagimeve të shumta nga qarqe intelektuale boshnjake në Sanxhak, problemi kryesor nuk qëndron te tregimi origjinal “Nur Doka”, por te mënyra se si ai është transformuar në versionin filmik “Obraz”, me regji të Nikola Vukčević.
Në tregimin origjinal të Hodžićit nuk ekziston personazhi “Abid nga Novi Pazari”. Megjithatë, në film shfaqet një personazh mysliman-boshnjak nga Novi Pazari, i paraqitur si kriminel lufte. Pikërisht kjo ndërhyrje ka shkaktuar reagime të forta, sepse shumë intelektualë dhe organizata boshnjake e konsiderojnë këtë si një shtrembërim të qëllimshëm të realitetit historik dhe një stigmatizim të boshnjakëve të Sanxhakut.
Portali Osvrt.me publikoi analiza dhe reagime të shumta lidhur me këtë çështje, ndërsa Bošnjačka kulturna zajednica kërkoi reagim institucional dhe shqyrtim të përmbajtjes së filmit.
Edhe akademiku i njohur boshnjak Šerbo Rastoder reagoi publikisht, duke paralajmëruar se “dikush është luajtur tepër” me temat historike dhe identitare të Sanxhakut.
Kjo polemikë hap një pyetje shumë më të madhe:
deri ku ka të drejtë arti të ndryshojë historinë?
Në Ballkan, ku kujtesa historike vazhdon të jetë e ndjeshme dhe shpeshherë e politizuar, çdo ndryshim i identiteteve etnike apo roleve historike në filma dhe seriale nuk shihet vetëm si çështje artistike, por edhe si mesazh politik.
Pikërisht për këtë arsye reagimet ndaj filmit “Obraz” nuk janë vetëm reagime emocionale. Ato lidhen me frikën se përmes artit dhe kinematografisë mund të ndërtohen narrativa të reja historike, të cilat me kalimin e kohës mund të pranohen si “e vërtetë”.
Sanxhaku mbetet një hapësirë ku kujtesa e Luftës së Dytë Botërore është ende e hapur. Në këtë rajon vazhdojnë debatet për çetnikët, partizanët, rolin e myslimanëve, shqiptarëve dhe boshnjakëve, si dhe për mënyrën se si janë paraqitur këto komunitete në historiografinë zyrtare të ish-Jugosllavisë.
Prandaj filmi “Obraz” nuk është parë vetëm si një vepër artistike. Për shumë qytetarë të Sanxhakut ai është perceptuar si një ndërhyrje në identitetin dhe kujtesën kolektive të rajonit.
Në fund mbetet pyetja:
A është “Obraz” një interpretim artistik i lirë, apo një përpjekje për të ndryshuar perceptimin historik mbi Sanxhakun dhe boshnjakët?
Kjo është një çështje që sigurisht do të vazhdojë të debatohet edhe për një kohë të gjatë në hapësirën kulturore dhe akademike të Ballkanit.
Discussion about this post