Një ndër ta është Edith Durham, studiuesja britanike që i kushtoi dekada hulumtimit të shqiptarëve dhe popujve të Ballkanit.
Në veprën e saj të vitit 1927, Fise, zakone, ligje të ballkanasve, Durham jep një vlerësim tepër domethënës për përbërjen historike të Montenegro:
“Përbërja e tyre në pjesën më të madhe duket se ka prejardhje nga barinjtë vllehë dhe shqiptarë, disa prej të cilëve janë serbizuar vetëm gjatë këtyre pak brezave të fundit.”
Ky vlerësim sfidon narrativat tradicionale që e paraqesin Malin e Zi si një entitet etnikisht homogjen sllav. Sipas Durhamit, procesi historik ka qenë shumë më kompleks: me ndikime shqiptare, vllahe, fetare dhe gjuhësore.
Fiset me rrënjë shqiptare
Autorja lidh një numër fisesh historike të Malit të Zi me prejardhje shqiptare ose me lidhje të forta me botën shqiptare:
- Hoti
- Gruda
- Kuçi
- Piperi
- Vasojevići
- Kelmendi
Durham shkruan se shumë prej këtyre fiseve kanë ndërruar gjuhën me kalimin e kohës, duke kaluar nga shqipja në sllavisht, ndërsa ruajtën strukturat fisnore dhe zakonet e vjetra.
Sllavizimi përmes shtetit
Një pjesë veçanërisht e rëndësishme e librit flet për ndalimin e gjuhës shqipe në viset e aneksuara:
- ndalim shkollash shqipe
- ndalim librash shqip
- imponim simbolesh shtetërore
- presion administrativ ndaj shqiptarëve
Durham përshkruan këtë si një proces të organizuar transformimi identitar.
Masakrat ndaj shqiptarëve 1912–1913
Autorja jep edhe dëshmi të rënda për krimet gjatë Luftërave Ballkanike. Ajo përmend vrasje të grave dhe fëmijëve, si dhe përdorim terrori ndaj civilëve shqiptarë.
Këto dëshmi kanë rëndësi të veçantë sepse vijnë nga një autore britanike dhe jo nga burime lokale.
Përfundim
Pas gati një shekulli, shënimet e Edith Durham mbeten një kujtesë e fuqishme se historia e Ballkanit nuk mund të kuptohet përmes miteve kombëtare, por vetëm përmes dokumenteve, terrenit dhe së vërtetës historike.
Nëse lexohet me kujdes, Durham na thotë qartë: kufijtë ndryshuan shpejt, por rrënjët e popujve janë shumë më të thella.
Discussion about this post