Debatet mbi prejardhjen e popujve në Ballkan kanë qenë historikisht të ngarkuara me dimensione politike, identitare dhe ideologjike. Në këtë hapësirë, historia, gjuha, antropologjia dhe, së fundmi, gjenetika janë përdorur jo rrallëherë si mjete për të legjitimuar narrativa kombëtare. Një shembull i tillë është teksti i autorit Miroslav Qosoviq mbi prejardhjen e malazezëve, ku ai mbështetet në rezultate të disa studimeve gjenetike për të sfiduar tezën e “sllavizmit të pastër” të popullsisë së sotme të Malit të Zi.
Në thelb, autori argumenton se malazezët janë rezultat i përzierjes së elementeve ilire-vllahe-arbërore, sllave dhe të tjera evropiane, duke nënvizuar se identiteti biologjik i popullsisë nuk përputhet me mitet etnike moderne. Ky pretendim, ndonëse në disa aspekte i arsyeshëm, kërkon një analizë më të kujdesshme metodologjike dhe historiografike.
Gjenetika si burim ndihmës, jo si arbitër i historisë
Studimet mbi hapllogrupet Y-DNA japin informacion mbi linjat mashkullore të trashëgimisë dhe lëvizjet e hershme të popullsive. Ato mund të ndihmojnë në rindërtimin e migrimeve prehistorike dhe mesjetare, por nuk mund të përcaktojnë drejtpërdrejt identitetin kombëtar modern.
Autori i tekstit e pranon pjesërisht këtë fakt kur shkruan se nuk ekziston hapllogrup “malazez”, “serb”, “shqiptar” apo “kroat”. Kjo është metodologjikisht e saktë. Mirëpo më pas ai kalon në identifikime të drejtpërdrejta, duke lidhur hapllogrupe të caktuara me “Ilirë”, “Vllahët”, “Arbanasi” (Shqiptarët), “Keltë” apo “Sllavë”, gjë që në shumë raste mbetet hipotetike dhe e debatueshme.
Pra, problemi nuk është përdorimi i gjenetikës, por tejkalimi i kufijve interpretues të saj.
Miti i pastërtisë etnike në Ballkan
Një nga pikat më të forta të tekstit është sfidimi i konceptit të “pastërtisë etnike”. Në këtë aspekt, autori ka të drejtë kur sugjeron se popullsia e sotme e Malit të Zi, ashtu si shumica e popujve ballkanikë, është produkt i shtresimeve shumë shekullore.
Ballkani ka kaluar nëpër: romanizim, sllavizëm, Migrime vllahe, kontakte arbërore-shqiptare, ndikime osmane, lëvizje të brendshme fisnore, Modernizim kombëtar të shekujve XIX–XX.
Në këtë kuptim, identiteti malazez nuk mund të reduktohet në një vijë të vetme “sllave”, por as në një vijë të vetme “ilirike” apo “arbërore”.
Rasti i Malit të Zi: identitet politik para identitetit etnik
Një veçanti e Malit të Zi është se identiteti malazez historikisht u formua më parë si bashkësi politike dhe ushtarake, sesa si komb etnik në kuptimin modern.
Në periudhën e principatës dhe më vonë mbretërisë, “Crnogorac”(Malazez) shpesh nënkuptonte: banor i krahinës së Malit të Zi, pjesëtar i strukturës fisnore, subjekt i shtetit të Cetinës, Pjesëmarrës në traditën politike malazeze.
Vetëm më vonë, sidomos në shekullin XX, ky identitet mori dimensionin kombëtar modern, shpesh në tension me narrativat serbe dhe jugosllave.
Prandaj, pyetja “nga vijnë malazezët?” nuk është vetëm biologjike, por edhe politike dhe historike.
Instrumentalizimi politik i shkencës
Në hapësirën post-jugosllave, rezultatet gjenetike shpesh përdoren për qëllime ideologjike: për të dëshmuar autoktoni absolute, për të mohuar tjetrin, për të justifikuar pretendime territoriale, për të ndërtuar identitete të pastra.
Teksti i Qosoviqit reagon kundër një narrative hegjemone sllavocentrike, por rrezikon të bjerë në një narrativë tjetër esencialiste: atë të “autoktonisë jo-sllave” si kundërpeshë politike.
Shkenca nuk duhet të përdoret si armë në konflikt identitar.
Dimensioni shqiptar dhe arbëror
Autori i jep peshë të konsiderueshme elementit arbëror/shqiptar në formimin e popullsisë së sotme malazeze.
Kjo çështje nuk duhet refuzuar apriori, sepse burimet historike dëshmojnë kontakte intensive ndërmjet viseve shqiptare dhe malazeze: Kuçi, Piperi, Hoti, Gruda, Kelmendi, Vasojeviqët në kontakt me hapësira shqiptare, Malësia e Madhe, zona e Ulqini dhe Tivarit.
Megjithatë, këto procese ishin dypalëshe: asimilime, aleanca, konflikte, martesa, kalime gjuhësore dhe fetare. Nuk mund të reduktohen në formulën “malazezët janë shqiptarë të sllavizuar” apo të kundërtën.
Çfarë na mëson ky debat?
Ky debat na mëson tri gjëra themelore: a) Kombet moderne nuk janë kategori biologjike. Ato janë produkte historike, politike dhe kulturore.
- b) Ballkani është hapësirë përzierjesh. Jo ishuj etnikë të mbyllur.
- c) Historia duhet çliruar nga mitet. Qoftë nga miti i pastërtisë sllave, qoftë nga miti i autoktonisë absolute iliro-arbërore.
Përfundim
Prejardhja e malazezëve nuk mund të zgjidhet me një test ADN-je dhe as me një slogan politik. Popullsia e sotme e Malit të Zi është rezultat i proceseve të gjata historike: shtresime ballkanike, romanizime, sllavizime, kontakte arbërore, migrime fisnore dhe ndërtim modern kombëtar.
Merita e debatit që hap Qosoviqi qëndron në faktin se sfidon mitet e thjeshtuara. Kufizimi i tij qëndron në tentimin për t’i zëvendësuar ato me mite të reja biologjike.Historia serioze kërkon më shumë maturi: jo “gjak të pastër”, por kujtesë të ndërlikuar.
Discussion about this post