Ismet Azizi: Analizë e librit Tutin i Okolina (Beograd, 1985)
Hyrje
Libri i Dr. Ejup Mushoviq Tutin i Okolina paraqet një nga studimet më të rëndësishme etnografike dhe historike për trevën e Tutinit dhe Rrafshnaltën e Peshterit. I botuar nga Instituti Etnografik i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve në vitin 1985, ky punim mbetet një burim me rëndësi të veçantë për studiuesit që merren me historinë, etnografinë dhe përbërjen etnike të Sanxhakut.
Vlera kryesore e këtij libri qëndron në faktin se autori, edhe pse vepron brenda kornizës akademike jugosllave të kohës, sjell të dhëna që ndriçojnë vazhdimësinë e elementit autokton në Peshter dhe Tutin, ndikimet migruese, si dhe mbijetesën e gjuhës, zakoneve dhe strukturës fisnore shqiptare në këtë rajon. Për lexuesin shqiptar, libri është i rëndësishëm sepse ofron dëshmi të tërthorta dhe të drejtpërdrejta për praninë shqiptare në këtë hapësirë.
Analizë
Peshteri si hapësirë me shtresa të lashta etnike
Mushoviq e vendos fillimin e historisë së Peshterit që në fund të neolitit dhe fillimin e epokës së bronzit. Duke u referuar studiuesve të më hershëm, ai përmend dardanët si popullsinë më të hershme të rajonit. Kjo është me rëndësi të madhe, sepse lidh Peshterin dhe Tutinin me hapësirën dardane, pra me trungun iliro-ballkanik të Kosovës dhe viseve përreth.
Edhe pse autori përdor gjuhën e kohës dhe interpretime të ndryshme etnologjike, vetë pranimi i dardanëve si shtresa e hershme e popullsisë tregon se rajoni nuk ishte bosh, as i krijuar vonë nga migrimet sllave.
Migrimet dhe përzierjet etnike
Autori flet për ardhjen e Autariatëve, më pas për depërtimin sllav në shekullin VII dhe tërheqjen e popullsisë autoktone drejt viseve malore. Kjo tezë është e njohur në historiografinë ballkanike: popullsitë e hershme shpesh mbijetuan në male, ku ruajtën identitetin më gjatë.
Pikërisht Peshteri, Rozhaja, Bihori dhe Malësia janë shembuj klasikë të këtyre zonave strehimore. Në këtë kuptim, vetë përshkrimi i Mushoviqit mbështet tezën e vazhdimësisë së elementit parësor ballkanik në Sanxhak.
Prania shqiptare e dokumentuar
Pjesa më e rëndësishme e librit është ajo ku autori pranon se në shumë fshatra të Peshterit jetonin pasardhës të Kelmendasit, Shkrelët dhe fisit Kuçi. Ai përmend qartë se në disa vende muhaxhirët pranuan zakonet shqiptare dhe madje mësuan gjuhën shqipe.
Kjo është dëshmi shumë e fortë se gjuha shqipe në Peshter nuk ishte rastësi, por rezultat i një baze të konsoliduar etnike dhe familjare. Përmendja e Leskovës, Ramoshevës dhe Boroshticës si vende ku shqipja mbijetoi ka rëndësi të madhe dokumentare.
Dëshmitë e udhëtarëve të huaj
Autori citon edhe Gaston Gravier, i cili përshkruan shumicën e fshatrave të Peshterit si “arnaute”, pra shqiptare. Këto dëshmi janë shumë të vlefshme sepse vijnë nga vëzhgues të jashtëm dhe jo nga narrativa vendore.
Në historiografi, burimet e huaja shpesh kanë peshë të veçantë sepse konsiderohen më pak të ngarkuara politikisht.
Kufizimet e librit
Megjithatë, libri bart edhe kufizimet e kohës në të cilën është shkruar. Terminologjia etnike shpesh është e paqartë; shqiptarët herë quhen “arnautë”, herë “malësorë të islamizuar”, herë përfshihen në kategori më të gjera myslimane. Kjo ishte karakteristikë e historiografisë jugosllave, e cila shpesh shmangte identifikimin e qartë kombëtar shqiptar në Sanxhak.
Prandaj libri duhet lexuar me kujdes kritik: jo vetëm çfarë thotë autori, por edhe çfarë lë të nënkuptohet.
Përfundim
Tutin i Okolina i Ejup Mushoviq është një vepër me rëndësi të veçantë për historinë e Peshterit dhe Sanxhakut. Megjithëse i shkruar në kuadër të institucioneve akademike jugosllave, libri përmban të dhëna që konfirmojnë vazhdimësinë e popullsisë së hershme ballkanike, praninë e fuqishme shqiptare në Peshter dhe ndikimin e fiseve shqiptare në strukturën demografike të rajonit.
Për studiuesit shqiptarë, kjo vepër ka vlerë të dyfishtë: si burim etnografik dhe si dëshmi indirekte kundër tezave që e paraqesin Sanxhakun si hapësirë thjesht sllave. Në shumë raste, vetë dokumentet e botuara në Beograd dëshmojnë më shumë sesa synonte narrativa zyrtare e kohës.
Peshteri, siç del nga ky libër, nuk është periferi pa identitet, por një hapësirë ku janë kryqëzuar shtresa ilire-dardane, shqiptare, sllave dhe osmane – një mozaik historik që meriton studim shumë më të thellë.
Discussion about this post