Punimi i M. Zhivkoviq në veprën “Stara Raška pod italijanskom okupacijom 1941-1943“ trajton pozitën e myslimanëve të Sanxhakut gjatë Luftës së Dytë Botërore përmes prizmit të marrëdhënieve të tyre reale ose të supozuara me Turqinë. Autori ndërton narrativën mbi perceptimet e palëve ndërluftuese (NDH, pushtuesit gjermanë e italianë, çetnikët, komunistët), duke e paraqitur orientimin “turkofil” si element kyç shpjegues për sjelljen politike të kësaj popullsie .
Në të gjithë tekstin, myslimanët e Sanxhakut paraqiten kryesisht si bashkësi fetare, e lidhur emocionalisht dhe simbolikisht me Turqinë dhe trashëgiminë osmane. Autori përdor burime diplomatike e ushtarake për të dëshmuar se palët ndërluftuese e shihnin këtë popullsi si potencialisht të rrezikshme për shkak të simpative të saj ndaj Turqisë.
Megjithatë, ky fokus i njëanshëm prodhon një efekt metodologjik problematik: identiteti i myslimanëve reduktohet në përkatësi fetare, pa e marr për bazë prejardhjen dhe etninë tyre, pa analizë të përbërjes së tyre etnike, krahinore dhe sociale. Kështu, subjekti historik shndërrohet në objekt pasiv të perceptimeve të të tjerëve.
Zhivkoviq e përdor vazhdimisht “turkofilinë” për të shpjeguar frikën, propagandën dhe masat represive ndaj myslimanëve. Ai citon raporte që flasin për pritshmëritë e myslimanëve nga hyrja e Turqisë në luftë, interesimin për politikën e Ankarasë dhe përdorimin propagandistik të këtij orientimi nga aktorë të ndryshëm.
Problemi qëndron në faktin se kjo kornizë shpjeguese mbetet e vetme: autori nuk e teston atë përballë shpjegimeve alternative (interesat e mbijetesës, vetëmbrojtja lokale, presioni i formacioneve të armatosura), duke e kthyer “turkofilinë” në shkak pothuajse universal.
Një aspekt thelbësor i tekstit është mënyra se si dhuna ndaj myslimanëve shfaqet tërthorazi e justifikuar përmes raporteve të palëve ndërluftuese. Myslimanët paraqiten si faktor destabilizues, i prirur për kryengritje ose bashkëpunim selektiv, gjë që krijon një kornizë ku masat e dhunshme dalin si përgjigje “parandaluese” .
Në këtë mënyrë: dhuna nuk analizohet si projekt i planifikuar; përgjegjësia zhvendoset nga autorët e krimit te “rrethanat”; krijohet një relativizim implicit i krimeve kundër popullsisë civile myslimane.
Edhe pse teksti përfshin hapësira ku bashkëjetonin myslimanë (boshnjakë) dhe shqiptarë (Kosovë, Rozhajë, Peshter), Zhivkoviq nuk i problematizon këto dallime dhe shtresëzime. Kjo heshtje metodologjike e lë të hapur interpretimin se myslimanët e Sanxhakut përbëjnë një masë homogjene sllave të islamizuar, edhe pse kjo tezë nuk argumentohet drejtpërdrejt në tekst.
Si burim, teksti ka vlerë dokumentare për: mënyrën se si palët ndërluftuese e perceptonin popullsinë myslimane; rolin e Turqisë në propagandën e kohës; klimën politike të pasigurt të viteve 1941–1943.
Por nga pikëpamja interpretative, ai mbetet i kufizuar, sepse: e redukton subjektin historik në kategori fetare; e përdor “turkofilinë” si shpjegim dominant; nuk e problematizon dhunën si proces të organizuar shfarosjeje.
Materiali i Zhivkoviqit, i lexuar brenda kontekstit të Luftës së Dytë Botërore, tregon më shumë për diskursin dhe frikën e aktorëve ndërluftues sesa për realitetin kompleks të myslimanëve të Sanxhakut. Çdo lexim që e merr këtë tekst si shpjegim të plotë të ngjarjeve rrezikon të relativizojë dhunën dhe të anashkalojë faktin se popullsia myslimane ishte objekt i sulmeve sistematike, pavarësisht nga mënyra se si ajo perceptohej ose etiketohej nga palët e tjera.
dardaniapress.net
Discussion about this post