Historia zyrtare e shumë qyteteve të sotme në Serbi fillon aty ku mbaron kujtesa e popullsive të mëparshme. Një ndër rastet më domethënëse është Kraleva e sotme, e njohur dikur si Karanovac, një qendër urbane me rëndësi të madhe strategjike, ekonomike dhe ushtarake, e cila deri në fillim të shekullit XIX ishte e banuar kryesisht nga shqiptarë dhe boshnjakë myslimanë.
Studiuesi boshnjak Esad Rahiq, në analizën e tij mbi ndikimin e Kryengritjes së Parë serbe te boshnjakët e Sanxhakut, jep të dhëna me rëndësi të veçantë për Karanovcin dhe rolin e tij në zhvillimet e viteve 1804–1805.
Sanxhaku si urë lidhëse mes Bosnjës, Kosovës dhe Perandorisë Osmane
Sipas Rahiqit, Sanxhaku nuk mund të mbetej jashtë zhvillimeve të Kryengritjes së Parë serbe, sepse pikërisht përmes këtij territori kalonin lidhjet kryesore ndërmjet Bosnjës, Hercegovinës, Kosovës dhe qendrave osmane.
Kjo e bënte rajonin strategjik si për kryengritësit serbë, ashtu edhe për administratën osmane. Kush kontrollonte këtë hapësirë, kontrollonte rrugët ushtarake dhe tregtare të Ballkanit perëndimor.
Në këtë kuadër, Karanovci ishte porta hyrëse drejt Novi Pazarit dhe Kosovës.
Qytet me shumicë shqiptare dhe boshnjake
Rahić thekson se para sulmit serb, Karanovci kishte rreth: 700 shtëpi të rregulluara mirë, me kopshte të mëdha, lule dhe pemë, rreth 4.000 banorë, mbi 90 për qind myslimanë, përkatësisht shqiptarë dhe boshnjakë
Kjo dëshmi është me rëndësi të veçantë, sepse tregon përbërjen reale etnike dhe fetare të qytetit para transformimeve të mëvonshme politike.
Karanovci nuk ishte thjesht një vendbanim periferik, por qendër administrative e nahisë së Pozhegës dhe një pikë e fortifikuar në kufijtë e Sanxhakut të Smederevës.
Përballja me ushtrinë e Karagjorgjes
Në vitin 1805, forcat kryengritëse serbe të udhëhequra nga Karagjorgje Petroviqi e rrethuan qytetin me rreth 6.000 luftëtarë, prej të cilëve rreth 1.000 kalorës.
Brenda qytetit ndodheshin mbi 2.000 mbrojtës myslimanë, vendas dhe të ardhur nga Novi Pazari, të gatshëm të mbronin qytetin. Mbrojtja drejtohej nga Mehmed-aga Zguri, i cili u vra gjatë luftimeve të para.
Rahić përshkruan se rezistenca ishte e fortë dhe se sulmet e para serbe dështuan, duke i shkaktuar humbje serioze forcave kryengritëse.
Rrethimi, dorëzimi dhe shpërngulja
Pas rrethimit të gjatë, mungesës së ndihmës dhe përdorimit të artilerisë, mbrojtësit u detyruan të pranojnë marrëveshje për largim.
Rreth 3.000 banorë myslimanë – shqiptarë dhe boshnjakë – u larguan nga qyteti brenda një dite, kryesisht drejt Novi Pazarit, ndërsa një pjesë drejt Nishit.
Ky moment përfaqëson një nga rastet e hershme të spastrimit etnik dhe zbrazjes së qyteteve myslimane në territorin e Serbisë së sotme gjatë shekullit XIX.
Djegia e qytetit
Pas hyrjes së ushtrisë serbe, Karanovci u dogj pothuajse tërësisht. Sipas përshkrimeve të kohës, brenda pak orësh qyteti u shndërrua në hi. U dogjën shtëpitë, ndërtesat publike dhe më vonë edhe xhamia.
Kështu përfundoi ekzistenca e qytetit të vjetër oriental-ballkanik që kishte qenë për dekada qendër e rëndësishme në rrugën drejt Sanxhakut.
Nga Karanovci në Kralevë
Më pas u ngrit një qendër e re urbane, më lart përgjatë lumit Ibër, nga e cila gradualisht lindi Kraleva e sotme.
Ndryshimi urban u shoqërua edhe me ndryshim demografik, ndërsa kujtesa për shqiptarët dhe boshnjakët që kishin jetuar aty u margjinalizua në historiografinë zyrtare.
Pse kjo histori ka rëndësi sot?
Rasti i Karanovcit tregon se shumë qytete të Ballkanit kanë kaluar transformime të dhunshme, ku ndryshimi politik është shoqëruar me dëbime dhe fshirje të kujtesës historike.
Duke iu referuar studiuesit boshnjak Esad Rahiq, del qartë se Kraleva nuk ishte gjithmonë ajo që paraqitet sot. Para shekullit XIX, ajo ishte një qytet me shumicë shqiptare dhe boshnjake, pjesë e një bote shumëetnike që u shkatërrua nga luftërat dhe nacionalizmat e kohës.
Përfundim
Rikthimi i këtyre të dhënave nuk është propagandë, por detyrim shkencor dhe moral. Vetëm duke njohur historinë reale të qyteteve tona mund të kuptojmë transformimet e sotme të Ballkanit dhe plagët e trashëguara nga e kaluara.
Discussion about this post