BIHORI NË SYTË E DY BOTËVE: ÇFARË FSHIHET PAS HISTORISË ZYRTARE?

Në përpjekjet për të kuptuar të kaluarën e Bihorit dhe Sanxhakut, dy qasje përplasen fort: ajo e historiografisë jugosllave dhe ajo e burimeve konsullore evropiane. Dhe pikërisht këtu fillon zbulimi i së vërtetës.

 HISTORIA SIPAS VUJADIN RUDIQIT

Autori jugosllav Vujadin Rudiq e paraqet rajonin si një hapësirë të dominuar nga “popullsia serbe”, duke e interpretuar edhe islamizimin si një proces të brendshëm të kësaj popullsie.

Por vetë ai pranon disa fakte që nuk mund të injorohen:

✔ se rajoni ishte i banuar nga ilirët
✔ se popullsia vendase u tërhoq në zona malore si Bihori
✔ se migrimet kanë qenë të shumta dhe struktura etnike komplekse

Pra, edhe brenda këtij interpretimi, del një e vërtetë:
Bihori nuk ka qenë kurrë një hapësirë homogjene.

ÇFARË THOTË Theodor Ippen?

Krejt ndryshe nga narrativat ideologjike, konsulli austro-hungarez Theodor Ippen e sheh realitetin në terren:

✔ ai nuk i redukton myslimanët në një kategori fetare
✔ ai dallon përbërjen etnike nga ajo fetare
✔ ai vëren një strukturë të përzier dhe komplekse në Sanxhak

Në analizat e tij, del qartë se:

myslimanët e rajonit nuk mund të identifikohen automatikisht si serbë
ekziston një shtresë tjetër etnike, e cila nuk përputhet me narrativën zyrtare

 BIHORI – STREHË E NJË POPULLSIE TË VJETËR

Edhe vetë Rudić pranon se:

Bihori ka qenë zonë strehimi për popullsinë autoktone

Kjo përputhet plotësisht me vëzhgimet e Ippen-it, i cili e sheh këtë rajon si pjesë të një strukture etnike shumë më të ndërlikuar.

KU NDRYSHON E VËRTETA NGA HISTORIA ZYRTARE?

Historia jugosllave:
– çdo gjë shpjegohet si “serbe”
– feja përdoret si kriter etnik

Burimet evropiane:
– dallojnë etninë nga feja
– pranojnë kompleksitetin
– nuk reduktojnë realitetin

 PËRFUNDIMI: HISTORIA DUHET RISHKRUAR

Krahasimi midis Rudiqit dhe Theodor Ippen tregon një gjë të qartë:

Bihori dhe Sanxhaku nuk mund të kuptohen përmes narrativave të njëanshme.

Realiteti historik është shumë më kompleks — dhe shumë më i afërt me të vërtetën që burimet e pavarura e kanë regjistruar.

DardaniaPress do të vazhdojë të sjellë dokumente dhe analiza që sfidojnë historinë e deformuar dhe rikthejnë të vërtetën në vendin e saj.