Në historiografinë ballkanike ka autorë që nuk kanë shkruar vetëm për të përshkruar realitetin, por edhe për ta formësuar atë. Një ndër ta është pa dyshim Jovan Cvijiq, emër i njohur i gjeografisë dhe i etnografisë serbe.
Por pas termave të tij “shkencorë”, si “Arbanasi” dhe “Arnauti”, fshihet një pyetje thelbësore:
A kemi të bëjmë me përshkrim objektiv, apo me ndërtim të një narrative politike?
Sidomos kur bëhet fjalë për Sanxhakun, ku prania shqiptare nuk mund të mohohej, por duhej të interpretohej.
“Arbanasi” dhe “Arnauti” – dy fjalë, dy qëllime
Në veprën e Cvijiq-it, shqiptarët shfaqen me dy emra:
- “Arbanasi” – kur flet për popullin në përgjithësi
- “Arnauti” – kur përshkruan veprime konkrete në terren
Në dukje sinonime, por në thelb: i pari është neutral, i dyti shpesh i ngarkuar me kuptime negative
Kur ai përshkruan shtrirjen shqiptare, përdor formulime si:“depërtim i Arbanasëve drejt lindjes, veriut dhe verilindjes”
Por kur flet për terrenin: “aradhat arnaute … rrëmbyen shtarzët…”
Pra, shqiptari si popull dhe shqiptari si “aktor në terren” nuk janë të njëjtë në këtë diskurs.
Sanxhaku: hapësirë tranzite apo realitet i mohuar?
Cvijiq e përkufizon Sanxhakun si: “ tokë transiti ndërmjet Bosnjës… Kosovës… Serbisë dhe Malit të Zi”.
Pra: jo si hapësirë etnike, por si zonë kalimi
Megjithatë, ai e pranon hapur: “në Sanxhakun e Pazarit të Ri ka numër të madh të shqiptarëve të ardhur”
Këtu lind paradoksi: prania shqiptare pranohet, por menjëherë delegjitimohet.
Si?
Duke u paraqitur si popullatë: e ardhur, e vonshme, e lidhur me migrime nga Dukagjini.
Narrativa e ndërtuar: nga autoktonia te “depërtimi”
Në analizën e Cvijiqit krijohet një model i qartë:
- Sanxhaku paraqitet fillimisht si hapësirë me popullsi serbe
- Ndodhin ndryshime demografike
- Shqiptarët shfaqen si faktor “ekspansiv”
Termat kyç: depërtim dhe shtyrje e të tjerëve.
Kjo nuk është më vetëm etnografi.
Kjo është ndërtim narrative.
Çfarë mungon në këtë qasje?
Ajo që Cvijiq nuk e trajton në mënyrë të plotë:
Fakti që: kategoria “mysliman” shpesh fsheh shqiptarët, shumë banorë të Sanxhakut nuk identifikohen etnikisht në dokumente
Lëvizjet Kosovë–Sanxhak: nuk janë domosdoshmërisht migrime “nga jashtë”, por shpesh lëvizje brenda një areali të përbashkët historik
Mundësia e autoktonisë: që në analizën e tij reduktohet ose anashkalohet
Përfundim
Në fund, analiza e termave “Arbanasi” dhe “Arnauti” te Cvijiqi na çon në një përfundim të qartë: Nuk kemi të bëjmë vetëm me terminologji.
Kemi të bëjmë me një mënyrë të tërë të të menduarit për shqiptarët.
Në këtë diskurs: shqiptarët pranohen si të pranishëm, por jo si autoktonë. Përshkruhen si faktor lëvizës dhe shpesh si element destabilizues.
Sanxhaku, në këtë mënyrë, nuk paraqitet si pjesë e një vazhdimësie shqiptare, por si rezultat i një “depërtimi”.
Dhe pikërisht këtu qëndron sfida për historiografinë bashkëkohore: të dallojë mes përshkrimit shkencor dhe narrativës së ndërtuar.
Discussion about this post