A po rrëzohet miti i malazezëve si serbë të pastër? Autori malazez hap debatin për rrënjët ilire

Ismet Azizi

Një analizë që sfidon narrativat e vjetra dhe pranon rolin e popullsisë vendëse ilire në formimin e identitetit malazez

Në Ballkan, debatet mbi prejardhjen e popujve nuk janë vetëm akademike. Ato lidhen me identitetin, historinë, shtetin dhe mënyrën se si kombet e shohin vetveten. Pikërisht për këtë arsye, një tekst i autorit malazez Predrag Malbasha ka tërhequr vëmendje të veçantë.

Në analizën e tij mbi prejardhjen e malazezëve, Malbasha kundërshton hapur narrativën e vjetër të shekullit XIX, sipas së cilës malazezët paraqiteshin si “pjesa më e pastër e popullit serb”. Sipas tij, kjo ishte një tezë politike e kohës së nacionalizmave romantikë dhe projekteve jugosllave, e jo një e vërtetë historike.

Roli i substratit ilir

Autori argumenton se në territorin e sotëm të Montenegro, para ardhjes së sllavëve, jetonte një popullsi vendëse ilire – pasardhës të Dokleatëve, Labeatëve dhe fiseve të tjera – me të cilën sllavët u përzien gjatë shekujve.

Sipas tij, ky substrat vendas la gjurmë të rëndësishme në: kulturën popullore, zakonet, organizimin fisnorm muzikën dhe vallet,veshjen tradicionale, psikologjinë kolektive, identitetin historik malazez.

Malazezët nuk janë vetëm sllavë

Ky është thelbi i tezës së Malbashës: malazezët nuk mund të shpjegohen vetëm përmes migrimeve sllave të shekujve VI–VII.

Ata janë rezultat i një procesi të gjatë historik ku u ndërthurën: popullsia vendëse ballkanike, ndikimi romak e bizantin, migrimet sllave, kontaktet shqiptare, formimi mesjetar i Duklës dhe Zetës, proceset moderne shtetformuese.

Edhe elementi shqiptar pranohet

Në mënyrë domethënëse, autori pranon se shqiptarët janë populli me lidhjen më të fortë me trashëgiminë ilire. Kjo e dallon tekstin e tij nga shumë narrativa të tjera rajonale që përpiqen ta relativizojnë këtë çështje.

Po ashtu, historia e hapësirës së sotme malazeze nuk mund të kuptohet pa lidhjet me fiset shqiptare si: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kuçi, Triepshim, Malësia e Ulqini.

Ato marrëdhënie ishin ndonjëherë aleate, ndonjëherë konfliktuale, por padyshim lanë pasoja historike dhe demografike.

Duke demaskuar mitet rreth “gjak të pastër”

Mesazhi më i rëndësishëm i këtij teksti është sfidimi i miteve të vjetra ballkanike rreth “popujve të pastër”. Shfaqje të tilla u krijuan kryesisht në shekullin e 19-të, kur kombet moderne kërkonin një të kaluar të lavdishme dhe të thjeshtë.

Megjithatë, realiteti historik i Ballkanit tregon diçka krejtësisht të ndryshme: përzierje të vazhdueshme të popullsisë, migrim dhe migrim, ndryshime në gjuhë dhe fe, aleanca dhe konflikte, procese komplekse asimilimi.

Kjo është arsyeja pse asnjë popull në Ballkan nuk mund të pretendojë seriozisht se ka origjinën nga një bazë e vetme etnike.

Pse ky tekst ka rëndësi?

Sepse tregon se edhe brenda vetë Malit të Zi po rishikohen mitet e vjetra kombëtare.

Në vend të formulave të thjeshta si “vetëm serbë”, “vetëm sllavë” apo “vetëm ilirë”, po del në pah një e vërtetë më serioze: Identitetet ballkanike janë produkte të përzierjeve shumë shekullore.

Përfundim

Teksti i Predrag Malbashës nuk jep përgjigjen e fundit për prejardhjen e malazezëve, por hap një debat të rëndësishëm: se historia e Malit të Zi është shumë më komplekse sesa narrativat politike të shekujve XIX dhe XX.

Dhe ndoshta kjo është e vërteta më e madhe për gjithë Ballkanin: Popujt nuk ndërtohen nga miti i gjakut të pastër, por nga historia.