Odluke Berlinskog kongresa (juni–juli 1878.) institucionalizirale su ovu rekonfiguraciju. Novopazarski sandžak je prvi put tretiran kao jedinica od strateškog značaja u evropskoj diplomatiji. Austro-Ugarska je dobila pravo da stacionira garnizone na svojoj teritoriji, transformirajući regiju u geopolitičko središte između Bosne, Srbije, Crne Gore i Kosova.
Ovaj historijski trenutak označava početak perioda u kojem Sandžak više nije bio osmanska administrativna periferija, već prostor rivalstva velikih sila.
Zastupljenost Sandžaka u Prizrenskoj ligi
Formiranje Prizrenske lige 10. juna 1878. godine u Bajrakli džamiji u Prizrenu uključivalo je delegate iz Novog Pazara, Guće, Sjenice i Taslidže. Prema prof. dr. Redžepu Škrijelju, učešće predstavnika Sandžaka bilo je institucionalno i organizovano, a ne sporadično.
Među ličnostima koje se spominju u albanskim i bosanskim izvorima su:
• Mehmed Nurudin Pljevlja
• Ali-beg Šabanagić (Ali-paša iz Guće)
• Ejub Ejuppegović Ali beg Draga iz Novog Pazara, Mustafa Abdullah i Zejnil Abedin iz Sjenice
Škrijelj naglašava da je prva faza Lige imala izražen islamsko-osmanski odbrambeni karakter, kao reakciju na rizik od teritorijalne fragmentacije. Međutim, u karannameu (18. juna 1878.) primjetan je i element albanske teritorijalne artikulacije, posebno u organizaciji odbrane na sjevernoj i istočnoj granici.
III. Albanska nacionalna interpretacija – Mehdi Frashëri
Prema Mehdiju Frashëriju, Liga predstavlja prekretnicu u političkom artikuliranju albanske nacije. On tvrdi da je, uprkos svom početnom islamskom karakteru, Liga proizvela novu nacionalnu dimenziju, smještajući albansko pitanje u evropsku diplomatiju.
U tom kontekstu, Sandžak – posebno područja s albanskim stanovništvom poput Plava i Guće – uključen je u politički horizont Lige. Frashëri vidi proces kao nastavak koji kulminira proglašenjem nezavisnosti 1912. godine.
Historičar Esad Rahić definira Novopazarski sandžak kao tranzitnu i tampon zonu između Srbije i Crne Gore.
On naglašava:
• Austrougarski interes za koridor do Soluna
• Strah muslimanskog stanovništva od srpsko-crnogorske teritorijalne unije
• Albansko-bošnjačku saradnju u odbrani teritorije
U januaru 1878. godine, od 17.000 osmanskih snaga u sektoru Javor, oko 5.000 su bili Albanci i Bošnjaci iz regije. Od pripajanja Novopazarskog sandžaka Vilajetu Kosovo (1877. godine), Albanci su ovo područje, u kojem su se odavno počeli naseljavati, počeli smatrati svojim “gornjim regijama” ili gornjom Albanijom, zajedno s Kosovom.
To pokazuje da Liga u Sandžaku nije bila samo politički čin, već i refleks egzistencijalne opasnosti.
Važna dimenzija perioda 1878. godine bilo je raseljavanje muhadžira iz Hercegovine (Mostar, Nikšić, Kolašin). Njihovo naseljavanje na Kosovu i u Sandžaku promijenilo je demografsku strukturu i ojačalo muslimanski element u pograničnim područjima.
Ovaj demografski rast utjecao je na mobilizaciju za odbranu i podršku Ligi.
Sandžak u Prizrenskoj ligi predstavlja kombinaciju tri procesa:
1. Osmanska reakcija na odbranu muslimanskih teritorija
2. Albansko nacionalno artikuliranje
3. Geopolitička realnost tampon zone između slovenskih država
Ova trijada čini Sandžak aktivnim faktorom u procesima iz 1878. godine i pretečom kasnijih kriza (1912, 1918, 1941–1943).
dardaniapress.net
Discussion about this post