Ky tekst ndihmon në kuptimin e një procesi historik dhe politik që ka ndikuar drejtpërdrejt edhe te shqiptarët e besimit islam në disa rajone si Mali i Zi dhe Sanxhaku. Nga analiza e Isakoviqit kuptohet se termat identitarë nuk kanë qenë gjithmonë natyrorë apo të pandryshueshëm, por shpesh janë ndikuar nga rrethana politike.
Vendimi i regjimit komunist në për të futur termin “Mysliman” si kategori kombëtare në vitin 1971 krijoi një ndarje të re identitare. Ky përcaktim, që në dukje lidhej me fenë, në fakt e dobësonte lidhjen me përkatësinë etnike dhe historike, duke e bërë identitetin më të paqartë dhe më të manipulueshëm.
Më vonë, në vitin 1993, me rikthimin e emrit “Boshnjak”, u bë një përpjekje për të rivendosur një identitet kombëtar historik. Megjithatë, në disa raste – sidomos jashtë Bosnjës – ky tranzicion ndikoi në asimilimin e komuniteteve të tjera myslimane, përfshirë shqiptarët në Sanxhak dhe Mal të Zi.
Një element kyç në këtë proces ishte gjuha. Kalimi gradual nga përdorimi i shqipes apo dialekteve lokale drejt serbokroatishtes, dhe më pas drejt standardit të ashtuquajtur “boshnjak”, krijoi një bazë të re identitare. Gjuha, si bartëse e kulturës dhe vetëdijes kombëtare, luajti rol të rëndësishëm në këtë transformim.
Ngjashëm, procese të tilla janë vërejtur edhe te grupe të tjera si torbeshët, goranët apo komunitete të tjera myslimane në Ballkan, ku ndërthurja e faktorëve politikë, gjuhësorë dhe fetarë ka ndikuar në ndryshimin e vetëidentifikimit të tyre.
Përfundim:
Nga kjo analizë mund të konkludohet se ndryshimet identitare nuk kanë qenë vetëm çështje vetëdijeje individuale, por rezultat i politikave shtetërore, ndikimit kulturor dhe sidomos i gjuhës. Në këtë kuptim, rasti i boshnjakizimit të disa komuniteteve të besimit islam tregon se identiteti kombëtar mund të formësohet ndjeshëm nga rrethana historike dhe institucionale.
Teksti i përkthyer në shqip i autorit Isakoviq
Alija Isaković: Kush është Boshnjak, kush Bosnian (Bosanac në bs) e kush Mysliman?
Njeriu i paditur dhe i painformuar shpesh i ngatërron nocionet Boshnjak, Bosnian, Mysliman, Mysliman boshnjak, musliman. Fatkeqësisht, në këtë botë bëjnë pjesë edhe disa nga gazetarët tanë dhe disa nga njerëzit tanë në pozita të larta. Thjesht, ka njerëz që deri më tani nuk janë interesuar për këto çështje.
Këta janë kryesisht ata shtresa dhe soje të shoqërisë sonë që nuk kanë zhvilluar brenda vetes asnjë koncept për fenë dhe kombin. Më së shpeshti janë ata njerëz që mendojnë se janë jashtëzakonisht të përparuar, mbi dhe përtej popullit të thjeshtë. Është ajo shtresë tek e cila nuk ekzistojnë nocione për të përgjithshmen, por vetëm për të vetën. Në një masë të madhe, kjo është edhe një lloj mimikrie si ajo që ekziston në botën shtazore.
Pra, Boshnjaku është emri tradicional kombëtar i myslimanëve të Bosnjë-Hercegovinës, i myslimanëve të Sanxhakut dhe i të gjithë myslimanëve të tjerë që flasin gjuhën boshnjake. Përveç nesh që e dimë këtë, vetëm në Turqi ka rreth gjashtë milionë boshnjakë (nga disa breza), ndërsa sot ata gjenden nga Kanadaja deri në Zelandën e Re. Në veprat shkencore sovjetike dhe enciklopeditë, në enciklopeditë turke dhe te disa popuj të tjerë që kanë pasur kontakte historike me ne, ne gjithmonë jemi paraqitur si Boshnjakë.
Termi “Musliman” (në kuptimin kombëtar), i cili u fut në regjistrimin e popullsisë në vitin 1971, u zëvendësua me termin “Boshnjak” në Kuvendin e fundit të Boshnjakëve, në shtator të vitit 1993, ku me aklamacion unanim u rikthye ky emër popullor shekullor, në një atmosferë pajtimi të plotë dhe lehtësimi që kjo zvarritje me emrin të përfundonte, pa fjalë të mëdha dhe pa asnjë sforcim, shpjegim apo arsyetim…
Lidhja e Komunistëve e vendosi për ne termin “Mysliman” në vend të “Boshnjak”, me qëllim që Muslimani të asimilohej në mysliman, ndërsa mysliman mund të jetë kushdo, nga cilado kombësi. Do të citoja për këtë një vëzhgim të shkëlqyer të dy intelektualëve tanë të shquar, dr. Enes Karić dhe dr. Rešid Hafizović, në pasthënien e tyre në librin e Emir Šekib Arslan “Pse myslimanët mbetën prapa e të tjerët përparuan?”, Sarajevë 1993:
“Kur më në fund kujtesa jonë historike u bë e njëjtë me harresën e plotë, atëherë të tjerët na quajtën me emrin Muslimanë, por vetëm për të shpallur sezonin e gjuetisë ndaj Myslimanëve, deri në zhdukje. A nuk është përditshmëria jonë dëshmia më e mirë për këtë? Ata nuk na quajtën Myslimanë me qëllim që të na bëjnë të vetëdijshëm për origjinën e rrënjëve tona të vërteta shpirtërore dhe të na drejtojnë pa gabim drejt atdheut tonë shpirtëror të harruar, por që, me përqeshje dhe përbuzje, të na pranojnë një etnicitet që nuk ka të drejtë mbi të kaluarën dhe vazhdimësinë e vet shpirtërore. Dhe edhe nëse do të na e pranonin këtë të drejtë, pasi tashmë na kishin drejtuar të ecim në rrugën e huaj dhe të bëhemi pjesëmarrës në historinë dhe traditën kulturore të huaj.”
Mbetet termi “mysliman” (në kuptimin fetar) dhe shkruhet me “m” të vogël, si edhe i krishterë, ortodoks, protestant… Termi mysliman i referohet secilit prej mbi një miliard ndjekësve të fesë islame, pavarësisht se ku jetojnë, çfarë gjuhe flasin dhe cilës kombësi i përkasin. Dihet se çdo popull islam ka emrin e vet kombëtar.
Termi Bosanac (dhe Hercegovas) është plotësisht i qartë dhe i referohet kujtdo që ka lindur në Bosnjë dhe Hercegovinë ose e ka fituar këtë përkatësi duke jetuar në të. Ky është një term rajonal, gjeografik, por mund të jetë edhe shtetëror. Këtu ka ngjashmëri me termin “Serbijanac” dhe “Serb”. Një Serb nuk duhet domosdoshmërish të jetë nga Serbia, sikurse një Boshnjak nuk duhet domosdoshmërish të jetë Bosnian.
Madje ka edhe individë të arsimuar që mendojnë se nën termin Boshnjak mund të përfshihet Boshnjak-musliman, Boshnjak-katolik, Boshnjak-ortodoks. Këto janë arbitraritete, madje arbitraritete të dëmshme që kanë erë një lloj unitarizmi boshnjak. Ortodoksët tanë në Bosnjë e Hercegovinë janë serbë, ndërsa katolikët janë kroatë. Dihet prej kur është kështu (gjysma e dytë e shekullit XIX) dhe dihet pse. Kjo duhet të respektohet, përndryshe do t’u ngjanim atyre që krijojnë njëfarë “triniteti të ri” në këtë çështje. Kjo jo.
(Alija Isaković është një nga dramaturgët, shkrimtarët, leksikografët dhe historianët më të rëndësishëm të gjuhës dhe letërsisë boshnjake. Është themelues i kulturës moderne të gjuhës boshnjake dhe një nga intelektualët më të rëndësishëm boshnjakë. Lindi në Stoc në vitin 1932 dhe vdiq në Sarajevë në vitin 1997.)
Discussion about this post