Në debatet moderne për historinë e Sanxhakut dhe Peshterit, shumëkush përpiqet ta paraqesë këtë hapësirë si një territor pa identitet të lashtë, si një zonë që fillon të ekzistojë vetëm me Sanxhakun mesjetare ose me administratën osmane. Por studimet e historianëve dhe arkeologëve të njohur ballkanikë tregojnë një realitet krejt tjetër.
Njëri ndër njohësit më të rëndësishëm të botës ilire, Aleksandar Stipçeviq, në veprën e tij të njohur Ilirët: Historia, jeta, kultura (1974), jep të dhëna shumë domethënëse për topografinë e fiseve ilire në Ballkanin perëndimor.
Edhe pse Sanxhaku nuk përmendet gjithmonë drejtpërdrejt me emrin e sotëm, përshkrimet e Stipčevićit tregojnë qartë se hapësira e Peshterit dhe e Sanxhakut ndodhej në zemër të kontakteve ndërmjet fiseve të mëdha ilire.
Dardanët dhe lidhja me Peshterin
Stipçeviq shkruan se Dardanët banonin: “pothuajse gjithë Serbinë e sotme jugore dhe qendrore në perëndim të Moravës, Kosovën dhe pjesë të Maqedonisë së Veriut.”
Kjo është shumë më tepër sesa një e dhënë e zakonshme historike.
Nëse Dardanët shtriheshin: në Kosovë, në luginën e Ibrit, dhe drejt Rashkës, atëherë Peshteri nuk mund të shihet si një “hapësirë bosh” jashtë ndikimit të tyre.
Përkundrazi: Peshteri del si një korridor natyror ndërmjet Dardanisë dhe viseve të brendshme të Ballkanit.
Autariatët dhe lugina e Limit
Edhe më interesant bëhet fakti se Stipçeviq vendos fisin e Autariatëve:“rreth lumenjve Tara dhe Lim.”
Pra: Limi, Bihori, Rozhaja, Tutini,dhe viset e Peshterit, shfaqen si pjesë e një hapësire të rëndësishme ilire në antikitet.
Në lindje Dardanët.
Në perëndim Autariatët.
Ndërmjet tyre — Peshteri.
Kjo pozitë gjeografike e bën Peshterin një nyje historike të Ballkanit, jo një periferi të harruar.
Toponimet nuk gënjejnë
Një ndër elementet më të rëndësishme që trajton Stipçeviq është lidhja ndërmjet: emrave të fiseve, lumenjve, dhe territoreve.
Ai sjell shembuj si:
Autariatae -Tara,
Colapiani -Kupa,
Albanoi – shqiptarët modernë.
Kjo është shumë e rëndësishme edhe për Peshterin dhe Sanxhakun, ku ende ruhen: mikrotoponime shqiptare, emra kullotash, male, burime, dhe patronime të vjetra familjare
Toponimet janë dëshmi që shpesh mbijetojnë më gjatë se pushtetet dhe kufijtë politikë.
Pse heshtet për këtë histori?
Për dekada me radhë, historiografia zyrtare jugosllave i shmangu temat që lidhnin Sanxhakun me substratin ilir dhe dardan. Vëmendja u përqendrua pothuajse ekskluzivisht: te Rashka mesjetare, te shteti serb, ose te periudha osmane. Por historia e Ballkanit nuk fillon në Mesjetë.
Dhe pikërisht autorë si Aleksandar Stipčević tregojnë se Sanxhaku dhe Peshteri kanë rrënjë shumë më të thella historike.
Peshteri — urë e lashtë ballkanike
Kur analizohen: rrugët antike, luginat e lumenjve, toponimet, dhe shpërndarja e fiseve ilire,
bëhet gjithnjë e më e qartë se Peshteri ishte një zonë strategjike e Ballkanit të lashtë.
Jo një periferi.
Jo një territor pa identitet.
Por një hapësirë ku ndërthureshin: Dardanët, Autariatët, dhe rrugët që lidhnin Kosovën me Bosnjën e Adriatikun.
Prandaj, historia e Sanxhakut nuk mund të kuptohet pa antikitetin ilir të këtij rajoni.
Referencë
Aleksandar Stipčević, Iliri: povijest, život, kultura, Zagreb, 1974.
Discussion about this post