(1)
Ajo përfaqëson njëkohësisht aspiratën e realizuar të një pjese të kombit shqiptar dhe një pasqyrë kontrasti për shqiptarët që kanë mbetur jashtë kufijve të saj. Kjo perspektivë është komplekse dhe shpesh ambivalente, sepse rrjedh nga një histori e ndarë dhe nga zhvillime të ndryshme shtetërore që kanë prodhuar botëkuptime të ndryshme brenda të njëjtit komb.
Shqiptarët sot jetojnë në disa shtete të Ballkanit: në Shqipëri dhe Kosovë si shtete me shumicë shqiptare, si dhe si pakica në Serbi, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut dhe Greqi. Ky fragmentim nuk është i rastësishëm, por është rezultat i proceseve historike të shekujve XIX dhe XX, të lidhura me rënien e Perandorisë Osmane dhe riorganizimin territorial të Ballkanit nga fuqitë e mëdha.
Një nga momentet më të rëndësishme historike është Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Ky akt themeloi shtetin shqiptar, por njëkohësisht institucionalizoi një padrejtësi historike: lënien jashtë të një pjese të madhe të trojeve shqiptare, përfshirë Kosovën dhe Luginën e Preshevës. Ky fakt krijoi dy realitete të ndryshme zhvillimore: njëri brenda shtetit shqiptar dhe tjetri jashtë tij, nën administrime të huaja.
Në këtë kuadër, Kosova mbeti nën sundimin e Serbisë dhe më pas të Jugosllavisë, duke u shndërruar në një hapësirë të rezistencës së vazhdueshme shqiptare. Kryengritjet e armatosura, lëvizjet kaçake dhe përpjekjet politike për të drejta kombëtare e bënë Kosovën një simbol të qëndresës. Ndërkohë, në Shqipëri zhvillohej një proces i vështirë shtetformimi, i lidhur ngushtë me figurën e Ahmet Zogut, i cili synonte ndërtimin e institucioneve moderne dhe konsolidimin e sovranitetit shtetëror.
Këto dy trajektore historike – rezistenca në Kosovë dhe shtetndërtimi në Shqipëri – krijuan dy përvoja të ndryshme kolektive. Shqiptarët në Kosovë dhe në viset e tjera jashtë Shqipërisë zhvilluan një kulturë politike të mbijetesës dhe rezistencës, ndërsa ata brenda shtetit shqiptar u përfshinë në proceset e ndërtimit institucional dhe të formimit të identitetit shtetëror.
Pas Luftës së Dytë Botërore, këto dallime u thelluan edhe më tej. Shqipëria dhe Jugosllavia u bënë pjesë e kampit socialist, por zhvillimet politike morën drejtime të ndryshme. Fillimisht, marrëdhëniet mes tyre u paraqitën si “vëllazërore”, por konflikti i vitit 1948 midis Enver Hoxhës dhe Josip Broz Titos solli një ndarje të thellë ideologjike dhe politike. Kufijtë u mbyllën hermetikisht, duke ndërprerë komunikimin dhe bashkëpunimin mes shqiptarëve në dy anët e kufirit.
Në këto rrethana, shqiptarët në Jugosllavi – përfshirë Kosovën dhe Luginën e Preshevës – zhvilluan një realitet të veçantë shoqëror dhe politik. Ata jetonin në një sistem federal, ku, ndonëse kishin disa të drejta formale, përballeshin me diskriminim dhe presion të vazhdueshëm. Ndërkohë, në Shqipëri u konsolidua një regjim i centralizuar dhe izolues, që kufizonte kontaktet me botën e jashtme, përfshirë edhe me shqiptarët jashtë kufijve.
Kulmi i këtyre proceseve historike u arrit me Pavarësinë e Kosovës më 17 shkurt 2008, e cila shënoi krijimin e një shteti të ri shqiptar në Ballkan. Megjithatë, kjo pavarësi nuk e përfshiu Luginën e Preshevës, e cila mbeti brenda Serbisë. Kështu, u krijua një situatë paradoksale: ndërsa një pjesë e shqiptarëve fitoi shtetësinë, një pjesë tjetër mbeti në statusin e pakicës kombëtare, me sfida të vazhdueshme në aspektin e të drejtave politike, ekonomike dhe kulturore.
Nga këndvështrimi i Luginës së Preshevës, Kosova përfaqëson njëkohësisht një sukses historik dhe një realitet të paplotë. Ajo është dëshmi se aspiratat për shtetësi mund të realizohen, por edhe kujtesë se procesi i barazisë kombëtare mbetet i papërfunduar. Ky dualizëm krijon një perceptim të ndërlikuar: Kosova shihet si qendër gravitacionale kombëtare, por edhe si një realitet që nuk arrin gjithmonë të reflektojë plotësisht nevojat dhe interesat e shqiptarëve jashtë saj.
Në aspektin teorik, ky fenomen mund të analizohet si një ndarje midis “kombit kulturor” dhe “kombit politik”. Ndërsa identiteti kulturor shqiptar mbetet i përbashkët, përvoja shtetërore e fragmentuar mund të krijoj dallime në vetëdijen politike. Kjo është arsyeja pse, në diskursin bashkëkohor, shfaqen edhe koncepte të reja, si ai i një “identiteti kosovar”, i promovuar nga disa autorë dhe qarqe intelektuale në Kosovë me promovimin e “kombit kosovar”. Këto përpjekje duhen analizuar në mënyrë kritike dhe shkencore, duke i parë si produkte të rrethanave politike dhe të ndërtimit të shtetësisë, por jo si zëvendësim i identitetit kombëtar shqiptar.
Në përfundim, mënyra se si Kosova shihet nga Lugina e Preshevës është rezultat i një historie të ndërlikuar ndarjeje dhe zhvillimesh të pabarabarta, sidomos pas vendosjes së protektoratit ndërkombëtar në vitin 1999 dhe shpalljes se Pavarësisë më 17 shkurt 2008.
Kjo perspektivë nuk është thjesht emocionale apo politike, por është e rrënjosur në përvoja konkrete historike. Ajo kërkon një qasje më të thelluar akademike dhe strategjike, që të kuptohen jo vetëm specifikat dhe dallimet, por edhe mundësitë për një afrim edhe më të madh kombëtar në të ardhmen.
(Vazhdon)
Preshevë, 6 maj 2026
Discussion about this post