SI E SHIHNIN SERBËT SHQIPTARIN NË VITIN 1897?

Ismet Azizi

Në fund të shekullit XIX, në kohën kur Serbia po përgatitej politikisht dhe ushtarakisht për zgjerim drejt Kosovës dhe Sanxhakut, autorë serbë filluan të shkruanin gjithnjë e më shumë për shqiptarët. Një ndër këto botime është edhe libri O Arnautima (“Për Arnautët”), i autorit serb Aleksa Bogosavljevq, botuar në Nish më 1897.

Në një kapitull shumë interesant me titull “Shqiptari në shtëpinë e vet dhe në familje”, autori përpiqet të përshkruajë jetën, zakonet dhe karakterin e shqiptarëve. Por përtej paragjykimeve të kohës, ky tekst ruan dëshmi shumë të rëndësishme për identitetin shqiptar, organizimin fisnor dhe jetën tradicionale në trojet shqiptare.

Shqiptarët mbi fenë – fisi dhe gjaku mbi gjithçka

Një nga pjesët më domethënëse të këtij kapitulli është pranimi i hapur se shqiptarët:jetonin në fise; konsideroheshin të afërm mes vete; Dhe mbronin njëri-tjetrin pa dallim feje.

Autori pranon qartë se:

shqiptari mysliman, katolik dhe ortodoks e konsideronin veten pjesë të së njëjtës bashkësi.

Kjo është shumë e rëndësishme, sepse rrëzon propagandën e mëvonshme që përpiqej t’i ndante shqiptarët sipas fesë.

Në fund të shekullit XIX, një autor serb vetë dëshmon se: identiteti shqiptar ekzistonte; fisi dhe gjaku kishin rëndësi më të madhe se feja; dhe shqiptarët kishin solidaritet të fortë kombëtar e fisnor.

Shtëpia shqiptare – kullë dhe fortesë

Bogosavljević përshkruan shtëpitë shqiptare si objekte të ndërtuara për mbrojtje: me dyer të forta me mazgalla për armë, Dhe të ndërtuara afër njëra-tjetrës.

Sipas tij:

shqiptari jetonte gjithmonë i gatshëm për mbrojtjen e shtëpisë dhe fisit.

Ky përshkrim tregon realitetin e kohës: pasigurinë, konfliktet fisnore, por edhe traditën shqiptare të vetëmbrojtjes.

Kulla shqiptare nuk ishte vetëm banesë — ajo ishte simbol i qëndresës.

Në shumë pjesë të tekstit shihet qartë se autori: njëkohësisht admirohet nga shqiptari, por edhe ka frikë prej tij. Ai e përshkruan shqiptarin, si: luftëtar, trim, të gatshëm për hakmarrje. Dhe gjithmonë të armatosur.

Por njëkohësisht përdor stereotipe tipike të kohës, duke e quajtur: “dinak”, “i egër”, dhe “gjysmë-oriental”.
Kjo tregon mënyrën se si propaganda dhe etnografia serbe e fundit të shekullit XIX përpiqej ta paraqiste shqiptarin: si popull të rrezikshëm.
Por edhe si pengesë për projektet shtetërore serbe në Kosovë dhe Sanxhak.

Gruaja shqiptare dhe morali familjar
Një pjesë e madhe e kapitullit i kushtohet familjes shqiptare dhe pozitës së gruas. Autori pranon se gratë shqiptare ishin: punëtore, të ndershme.
Dhe shumë të respektuara në aspektin moral.

Ai shkruan: “Shqiptarët e kanë ruajtur moralin ashtu që shumë popuj do të mund t’u marrin lakmi.”
Ky është një pohim shumë domethënës nga një autor serb i vitit 1897.
Megjithëse ai e paraqet shoqërinë shqiptare si patriarkale, ai pranon: forcën e familjes shqiptare, rëndësinë e nderit, dhe disiplinën morale në jetën tradicionale shqiptare.

Martesa dhe fisi
Autori përshkruan me hollësi ceremonitë martesore shqiptare: dasmorët me armë, garat me kuaj, bajraktarët.
Dhe zakonet e fisit.

Por një detaj shumë i rëndësishëm është ndalimi i martesës brenda fisit.
Kjo dëshmon: organizimin e fortë fisnor, kujtesën e prejardhjes, dhe ruajtjen e lidhjeve të gjakut ndër shqiptarë.

Pikërisht këto elemente ruhen edhe sot në: patronime, mbiemra dhe tradita familjare në Sanxhak.
Pse ka rëndësi ky tekst sot?
Libri i Aleksa Bogosavljeviqit ka rëndësi të madhe sepse: është shkruar para pushtimit serb të Kosovës; para politikave të kolonizimit; dhe para propagandës së organizuar shtetërore të shekullit XX.

Pikërisht për këtë arsye ai ruan dëshmi autentike për: identitetin shqiptar, organizimin fisnor, dhe jetën tradicionale shqiptare në Kosovë, Malësi dhe Sanxhak.

Por ky tekst ka rëndësi edhe për një arsye tjetër:
Ai na tregon se si elita serbe e fund shekullit XIX e shihte shqiptarin — me admirim për trimërinë dhe organizimin e tij,
Por edhe me frikë politike ndaj rezistencës shqiptare.

Përfundim
Leximi kritik i veprave si Për shqiptarët është shumë i rëndësishëm sot, sepse ato nuk flasin vetëm për shqiptarët — ato flasin edhe për mënyrën se si u ndërtuan stereotipet politike dhe etnografike ndaj tyre.
Megjithatë, pavarësisht nga paragjykimet e autorit, vetë libri ruan dëshmi të qarta se: shqiptarët kishin identitet të fortë etnik; organizim fisnor funksional; kulturë të zhvilluar familjare; dhe solidaritet të madh ndërmjet tyre.
Këto janë elemente që ndihmojnë në kuptimin më të thellë të historisë së shqiptarëve në Kosovë dhe Sanxhak.