Në historinë ballkanike rrallë ndodh që një vojvodë malazez, pjesëmarrës në luftëra dhe konflikte të shumta të shekullit XIX, të shkruajë me admirim për shqiptarët. Pikërisht këtë e bëri Mark Millani në veprën e tij të vitit 1907 Život i običaji Arbanasa (“Jeta dhe zakonet e shqiptarëve”), një libër pothuajse i panjohur për publikun shqiptar, por me rëndësi të jashtëzakonshme për historinë dhe kulturën shqiptare.
Në këtë vepër, Millani nuk i paraqet shqiptarët siç i përshkruante propaganda e kohës, por si popull me: identitet të fortë, kulturë të lashtë, besë, mikpritje dhe kod të zhvilluar nderi.
Ai shkruan me respekt për: Malësinë shqiptare, odën, vëllamërinë, mikpritjen, epikën heroike, dhe qëndrueshmërinë identitare të shqiptarëve përballë sundimeve të huaja.
Madje, Millani pranon se shqiptarët “kanë mbetur besnikë ndaj vetvetes, të pandryshuar dhe të pathyer, me gjuhën e tyre të lashtë”, një vlerësim që merr peshë të veçantë kur dihet se vjen nga një autor jo shqiptar i fillimshekullit XX.
Shqiptarët si popull me identitet të fortë
Një nga aspektet më interesante të librit të Marko Millani është mënyra se si ai e përshkruan qëndrueshmërinë identitare të shqiptarëve. Në një kohë kur Ballkani po përjetonte transformime të mëdha politike dhe kombëtare, Millani vëren se shqiptarët kishin ruajtur gjuhën, zakonet dhe strukturën e tyre tradicionale, pavarësisht sundimeve dhe trysnive historike.
Ai shkruan: “Despite foreign occupation, the Albanians have remained true to themselves, unchanged and unbroken, with their ancient language…”
Ky vlerësim është jashtëzakonisht domethënës. Jo vetëm sepse vjen nga një autor jo shqiptar, por sepse dëshmon se edhe në fillim të shekullit XX shqiptarët perceptoheshin si popull me identitet të dallueshëm dhe me vetëdije të fortë kulturore.
Millani shkon edhe më tej kur lë të kuptohet se shqiptarët janë popull autokton i Ballkanit, duke shkruar se grekët dhe romakët e lashtë “duhet të kenë shkruar për ta”, sepse sipas tij shqiptarët e kanë prejardhjen nga ato troje.
Në këtë mënyrë, një vojvodë malazez i vitit 1907 pranon: vazhdimësinë shqiptare, ruajtjen e gjuhës, dhe qëndrueshmërinë kulturore të shqiptarëve.
Mikpritja shqiptare që mahniti edhe Mark Millanin
Një nga kapitujt më mbresëlënës të librit është ai kushtuar mikpritjes shqiptare. Për Millanin, mikpritja nuk ishte thjesht zakon, por pjesë e kodit moral të shqiptarëve.
Ai shkruan se kalimi pranë një shtëpie shqiptare pa hyrë brenda konsiderohej fyerje për zotin e shtëpisë:
“Should you have passed by one of their houses and not gone in… you have gravely insulted him.”
Në Malësinë shqiptare, mysafiri konsiderohej nder dhe përgjegjësi morale. Edhe familjet më të varfra ndanin kafshatën e fundit me mikun. Për Millanin, shqiptari nuk matej me pasuri, por me zemërgjerësi.
Veçanërisht interesant është përshkrimi i “odës së mysafirëve”, një institucion tradicional shqiptar ku udhëtarët gjenin: strehim, ushqim, kujdes për kuajt dhe mbrojtje.
Në shumë raste, vetë fshati organizohej për mirëmbajtjen e odës dhe për pritjen e udhëtarëve. Kjo tregon nivelin e solidaritetit dhe të organizimit shoqëror në Malësinë shqiptare të asaj kohe.
Një nga episodet më të forta të librit është rrëfimi për një grabitës nga Hoti, i dënuar me vdekje nga veziri i Shkodrës. Kur pyetet se cili kishte qenë momenti më i rëndë në jetën e tij, ai nuk përmend as burgun, as vdekjen, por dy raste kur mysafirët kishin mbetur pa darkë në shtëpinë e tij.
Kjo skenë e ka tronditur edhe vetë vezirin, i cili në fund urdhëron lirimin e tij.
Ky rrëfim tregon më së miri se për shqiptarin tradicional:nderi i mikpritjes vlente më shumë se vetë jeta.
Besa, nderi dhe kultura e burrërisë
Në librin e tij, Mark Millani i kushton rëndësi të veçantë besës dhe kulturës së nderit. Për të, shqiptari ideal ishte njeri:i fjalës, i besës dhe i mbrojtjes së mikut.
Ai përshkruan institucionin e vëllamërisë- kumbarës (“blood brotherhood”), ku lidhja morale konsiderohej më e fortë se lidhja biologjike. Sipas zakonit që ai përshkruan, shqiptari kishte detyrim moral të mbronte mikun dhe vëllamin edhe me jetën e tij.
Një element shumë interesant është edhe raporti ndaj armës dhe trimërisë. Millani shkruan se konsiderohej turp nëse një luftëtar vritej dhe pushka e tij mbetej e pambushur. Përkundrazi, armiku ndiente respekt kur e gjente pushkën e zbrazur, sepse kjo dëshmonte se kundërshtari kishte luftuar deri në fund.
Në kulturën tradicionale shqiptare: pushka, nderi, dhe burrëria
ishin të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën.
Madje, Millani përshkruan edhe shqiptarë që shkonin drejt vdekjes duke kënduar, pa treguar frikë apo nënshtrim. Për të, kjo ishte pjesë e kulturës heroike të Malësisë shqiptare.
Përfundim
Vepra Život i običaji Arbanasa e vitit 1907 e Marko Millani mbetet një nga dëshmitë më interesante dhe më pak të njohura për shqiptarët e Malësisë në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX. Ajo është veçanërisht e rëndësishme sepse nuk kemi të bëjmë me një autor shqiptar, por me një vojvodë malazez, pjesëmarrës në konflikte të shumta të kohës, i cili megjithatë shkruan me respekt për kulturën, moralin dhe identitetin shqiptar.
Në një periudhë kur propaganda dhe konfliktet ballkanike shpesh ndërtonin imazhe negative për shqiptarët, Millani i përshkruan ata si popull: me besë, me kulturë të fortë nderi, me mikpritje të rrallë, dhe me identitet të qëndrueshëm historik.
Ai dokumenton: odën shqiptare, vëllamërinë, mbrojtjen e mikut, kulturën e armës, dhe epikën heroike, duke lënë një dëshmi me vlerë të madhe etnografike dhe historike për Malësinë shqiptare.
Veçanërisht domethënës mbetet fakti se Millani pranon se shqiptarët “kanë mbetur besnikë ndaj vetvetes, të pandryshuar dhe të pathyer, me gjuhën e tyre të lashtë”, një vlerësim që edhe sot ka peshë të madhe historiografike.
Kjo vepër dëshmon se: shqiptarët nuk ruheshin vetëm me armë, por edhe: me besë, me kujtesë, me këngë dhe me kulturën e nderit.
Pikërisht për këtë arsye, libri i Mark Millanit meriton të zërë vend më të rëndësishëm në studimet shqiptare, sepse paraqet një dëshmi të rrallë mbi botën morale dhe kulturore të shqiptarëve nga këndvështrimi i një autori jo shqiptar të fillimshekullit XX.
Në kohën kur historia e shqiptarëve vazhdon të sfidohet nga interpretime të ndryshme politike dhe ideologjike, rikthimi te burime të tilla është i rëndësishëm jo vetëm për historiografinë, por edhe për vetëdijen kulturore dhe historike shqiptare.
Discussion about this post