Uspostavljanje srpske i crnogorske uprave u Sandžaku nakon 1912. godine nije predstavljalo puku smjenu vlasti, već temeljitu transformaciju upravljačkog sistema zasnovanog na centralizaciji i vojno-policijskoj kontroli. Lokalnim muslimanskim i albanskim elitama uskraćena je svaka stvarna institucionalna uloga, dok su tradicionalni oblici lokalne samouprave ukinuti.
Nova administracija Sandžak je tretirala kao sigurnosno osjetljivo područje, a muslimansko stanovništvo kao politički nepouzdan element. To se ogledalo u ograničavanju građanskih prava, konfiskaciji imovine, arbitrarnim mjerama represije i stalnom prisustvu vojske i policije u svakodnevnom životu.
Genocid i njegovi oblici
Nasilje nad albanskim i muslimanskim stanovništvom Sandžaka u periodu 1912–1918. nije bilo sporadično niti stihijsko, već sistematsko i višeslojno. Ono se manifestovalo kroz:
- ubistva i masovna pogubljenja,
- prisilna protjerivanja i iseljavanja,
- konfiskaciju zemlje i imovine,
- namjerno ekonomsko osiromašenje,
- vjerski pritisak i nasilna prevođenja.
Ovi postupci predstavljali su ranu fazu procesa koji se može definirati kao genocidan, jer im cilj nije bio samo političko potčinjavanje, već trajna promjena etničke i vjerske strukture Sandžaka. Posebno su bile pogođene oblasti s izraženom albanskom većinom ili snažnim albanskim prisustvom.
Uprkos snažnom državnom pritisku, albansko stanovništvo Sandžaka nije ostalo pasivno. U brojnim krajevima razvijeni su različiti oblici otpora, uključujući lokalnu samozaštitu, krajišku solidarnost i organizovanje albanskih dobrovoljaca.
Iako fragmentiran i bez institucionalne podrške, ovaj otpor imao je presudnu ulogu u opstanku albanskog stanovništva u pojedinim područjima Sandžaka. Povezanost s Kosovom i drugim albanskim prostorima omogućila je stvaranje mreža solidarnosti koje su, barem djelimično, spriječile potpunu realizaciju planova etničkog čišćenja.
Period 1912–1918. predstavlja početnu fazu dugotrajnog procesa represije i nasilja nad Albancima u Sandžaku. Srpsko-crnogorska administracija, sistemsko nasilje i albanski otpor zajedno čine ključ za razumijevanje kasnijih događaja, uključujući politiku agrarne reforme, kolonizacije i, konačno, masovno nasilje tokom Drugog svjetskog rata.
Ovaj period ne može se posmatrati kao izolovana epizoda, već kao temelj na kojem su izgrađene kasnije politike etničkog preoblikovanja Sandžaka
Discussion about this post