Centralna teza rada jeste da Druga prizrenska liga nije predstavljala isključivo izraz albanskog nacionalizma, već i političku reakciju uslovljenu genocidnim nasiljem i egzistencijalnim strahom muslimanskog stanovništva, dok se Bujanska konferencija može tumačiti kao pokušaj komunističkih struktura da ovaj politički mobilizacijski potencijal neutrališu i kanališu u okviru jugoslovenskog antifašističkog diskursa.
U istoriografiji Drugog svetskog rata na prostoru Kosova i Sandžaka masovno nasilje nad civilnim stanovništvom, albanske političke organizacije i delovanje komunističkog pokreta često su razmatrani kao odvojeni procesi. Takav fragmentaran pristup onemogućava razumevanje njihove međusobne uslovljenosti. Cilj ovog rada jeste da pokaže da su događaji iz perioda 1943–1944. deo jedinstvenog političkog procesa, u kome je genocidno nasilje u Bihoru direktno uticalo na radikalizaciju političke svesti muslimanskog ( bošnjačko i albanskog) stanovništva, stvarajući pretpostavke za formiranje Druge prizrenske lige, dok je Bujanska konferencija predstavljala odgovor na takav razvoj događaja.
Genocid u Bihoru i njegove političke posledice
Događaji iz januara 1943. godine u Bihoru predstavljaju jedan od najtežih primera masovnog nasilja nad muslimanskim stanovništvom Sandžaka tokom Drugog svetskog rata. Masovna ubistva civila, sistematsko spaljivanje sela i prisilna raseljavanja, izvršena od strane četničkih formacija, imala su jasan genocidni karakter zasnovan na verskoj i etničkoj pripadnosti.
Cilj ovakvog nasilja nije bio samo fizičko uništenje stanovništva, već i dugoročna promena demografske strukture regiona. Posledice su bile dalekosežne: došlo je do potpunog gubitka poverenja muslimanskog stanovništva u sposobnost partizanskih i budućih državnih struktura da obezbede bezbednost. Genocid u Bihoru proizveo je egzistencijalni strah i učinio političko i oružano samoorganizovanje nužnošću.
Bujanska konferencija kao politički odgovor komunističkih struktura
Bujanska konferencija, održana krajem 1943. i početkom 1944. godine, predstavlja jedan od ključnih političkih momenata u odnosima između albanskog stanovništva Kosova i rukovodstva Komunističke partije Jugoslavije. Održana je u trenutku kada je Druga prizrenska liga već konsolidovala svoj politički i društveni uticaj, kako u Kosovsko-metohijskoj oblasti, tako i u delovima Sandžaka sa većinskim muslimanskim stanovništvom.
Rezolucija usvojena na Konferenciji u Buјanu, kojom se albanskom stanovništvu priznaje pravo na samoopredeljenje nakon završetka rata, ne može se posmatrati izdvojeno od šireg političkog konteksta. Ovaj akt imao je pre svega taktičku funkciju: cilj je bio da se albansko stanovništvo veže za Narodnooslobodilački pokret i time oslabi uticaj nacionalnih političkih struktura okupljenih oko Druge prizrenske lige.
U tom smislu, Bujanska konferencija nije predstavljala afirmaciju albanskog nacionalnog programa, već pokušaj njegovog ideološkog preusmeravanja. Komunističko rukovodstvo je, suočeno sa radikalizacijom političke svesti uslovljene genocidnim nasiljem u Sandžaku i strahom od ponavljanja masovnih zločina, pribeglo obećanjima koja su trebala da neutrališu alternativne političke opcije. Naknadno poništavanje odluka Bujanske konferencije, kao i njihovo ignorisanje u posleratnom ustavnom uređenju Jugoslavije, potvrđuje da se radilo o privremenom političkom instrumentu, a ne o dugoročnoj strategiji rešavanja kosovskog pitanja.
Time se Bujanska konferencija može tumačiti kao reakcija na već postojeće političke procese, a ne kao njihov uzrok. Ona je predstavljala pokušaj KPJ da preuzme kontrolu nad političkom mobilizacijom albanskog stanovništva, koja je već bila u toku i koja je velikim delom bila posledica egzistencijalnog straha izazvanog masovnim zločinima nad muslimanskim stanovništvom u Sandžaku.
Analiza političkih procesa iz perioda 1943–1944. godine pokazuje da genocid nad muslimanskim stanovništvom u Bihoru predstavlja ključnu prelomnu tačku u oblikovanju političke svesti i organizovanja muslimana i Albanaca na prostoru Sandžaka i Kosova. Masovno nasilje, sprovedeno sa jasnim elementima etničkog i verskog istrebljenja, proizvelo je egzistencijalni strah i razgradilo poverenje u sposobnost jugoslovenskih političkih i vojnih struktura da obezbede elementarnu sigurnost.
U takvim okolnostima, formiranje Druge prizrenske lige ne može se tumačiti isključivo kao izraz ideološkog albanskog nacionalizma, već i kao mehanizam političkog i kolektivnog opstanka. Ligu je oblikovala realna potreba za samozaštitom i sprečavanjem ponavljanja genocidnih zločina, pri čemu je ideja povezivanja sa Albanijom dobijala funkciju sigurnosne garancije, a ne samo nacionalnog cilja.
Bujanska konferencija se, u tom kontekstu, pojavljuje kao pokušaj komunističkog rukovodstva da odgovori na već postojeću političku realnost. Njena uloga bila je da neutrališe uticaj nacionalnih političkih struktura i da albansko stanovništvo uključi u Narodnooslobodilački pokret putem obećanja o samoopredeljenju. Naknadno odustajanje od tih obećanja potvrđuje njihov instrumentalni karakter.
Sagledani u celini, ovi procesi ukazuju na jasnu kauzalnu povezanost između genocidnog nasilja, političke radikalizacije i institucionalnih pokušaja kontrole tog procesa. Razumevanje ovih veza doprinosi potpunijem i kritičnijem sagledavanju političke istorije Kosova i Sandžaka tokom Drugog svetskog rata, ali i objašnjava dugoročne posledice koje su oblikovale međunacionalne odnose u decenijama koje su usledile.
Discussion about this post