Në historinë e Ballkanit, statistikat shpesh janë përdorur si instrument politik po aq sa si mjet administrativ. Kjo vlen veçanërisht për Sanxhakun, ku gjatë fundit të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX, një pjesë e popullsisë vendase u regjistrua kryesisht sipas përkatësisë fetare dhe jo sipas identitetit etnik.
Si pasojë, shumë shqiptarë të rajonit mbetën të padukshëm në dokumentacionin zyrtar evropian.
Sanxhaku në statistika: “myslimanë”, por kush ishin?
Në shumë burime diplomatike, administrative dhe statistikore të kohës, popullsia e Sanxhakut përmendet thjesht si:
- myslimanë
- ortodoksë
- katolikë
Pa u shpjeguar nëse bëhej fjalë për:
- shqiptarë myslimanë
- sllavë myslimanë (më vonë të identifikuar si boshnjakë)
- turq urbanë
- popullsi të përziera kufitare
Kjo krijoi mjegull historiografike që vazhdoi për dekada.
Edhe burimet britanike përdornin këtë model
Manuali britanik A Handbook of Serbia, Montenegro, Albania and Adjacent Parts of Greece e trajton Sanjak of Novi Pazar kryesisht përmes kategorive fetare, duke përmendur popullsinë myslimane pa hyrë në përbërjen e saj etnike. Kjo ishte praktikë e zakonshme në dokumentacionin diplomatik të kohës.
Pra, problemi nuk ishte vetëm lokal, por edhe ndërkombëtar.
Patronimet flasin ndryshe
Ndërkohë, gjurmët onomastike tregojnë një realitet më kompleks. Në shumë zona të Sanxhakut ruhen patronime dhe mbiemra që lidhen drejtpërdrejt me fiset shqiptare veriore:
- Gashi/Gashani
- Hoti /Hot
- Gruda
- Cacunaj,/ Cecunjanin
- Brala,/ Braliq
- Hadroviq, Hadri, Adroviq
- Kelmendi/Klimenti
- Shkreli/ Shkrijelji
- Kuqi/Kuq
- Shala/ Shaliq
- Bytyqi/ Bitiqi
- Ratiriqi / Zatriq
- Gjakova / Djakovac,
- Gucia / Gusinac
- Daci/ Daciq ,/Daca
- Lajçi / Lajqi /Lajiq
- dhe dhjetëra të tjerë.
Prania e këtyre emrave nuk mund të shpjegohet pa migrime, lidhje farefisnore ose shtresa të vjetra shqiptare në rajon.
Toponimia ruan atë që statistikat fshehin
Në shumë pjesë të Sanxhakut ruhen ose janë dokumentuar emra vendesh me prejardhje shqiptare, sidomos në zonat malore dhe kufitare.
Toponimia është shpesh më e qëndrueshme se administratat dhe regjistrimet shtetërore. Ndryshon pushteti, por emrat e vendeve shpesh mbeten.
Kujtesa familjare si arkiv i heshtur
Në shumë familje të rajonit ruhen kujtime për prejardhje nga: Kosova, Plava, Gucia, Malësia e Veriut dhe zona të tjera shqiptare.
Kjo kujtesë gojore shpesh plotëson boshllëqet e statistikave zyrtare.
Pse u zhduk emërtimi shqiptar?
Arsyet janë të shumta:
Sistemi osman i regjistrimit sipas fees. Myslimanët trajtoheshin si bashkësi fetare.
Politikat shtetërore pas vitit 1912. Administratat serbe dhe malazeze favorizonin kategorizime të tjera.
Presioni gjuhësor dhe shkollor. Shumë familje humbën gjuhën, por jo domosdoshmërisht origjinën.
Identitetet kufitare. Në rajonet kufitare identiteti shpesh ishte më fleksibël sesa në qendrat kombëtare.
Çfarë do të thotë kjo shkencërisht?
Nuk do të thotë se gjithë popullsia myslimane e Sanxhakut ishte shqiptare.
Por do të thotë se:
Një pjesë e rëndësishme e popullsisë së regjistruar si “myslimane” kishte shtresë historike shqiptare. Ky është formulim i matur dhe i mbështetur në tregues onomastikë, toponimikë dhe dokumentarë.
Përfundim
Nëse lexohen vetëm statistikat fetare, historia e Sanxhakut mbetet e cunguar. Vetëm përmes kombinimit të burimeve historike, patronimeve, toponimisë dhe kujtesës familjare mund të kuptohet përbërja reale e rajonit.
Shpesh, ajo që mungon në regjistra nuk mungon në histori.
/Ismet Azizi/
Discussion about this post