Nga Prishtina vjen një vepër që e sfidon këtë narrativë. Libri i ri i prof. dr. Avni Preshevës, “Filozofia dhe shkenca – Shkenca dhe filozofia” (Artini, 2026), nuk është thjesht një botim akademik prej 432 faqesh. Është një ndërhyrje serioze në debatin mbi raportin mes dijes, shkencës dhe kuptimit të ekzistencës njerëzore.
I quajtur nga disa studiues “Aristoteli shqiptar”, Presheva nuk mjaftohet me analizë historike apo koment interpretues. Ai ndërton një platformë metodologjike ku filozofia dhe shkenca jo vetëm që bashkëjetojnë, por ndriçojnë njëra-tjetrën. Në një kohë relativizmi, kjo vepër kërkon kthim te themeli: te logjika, te argumenti, te pyetjet e mëdha – pse ekzistojmë, çfarë është e vërteta, çfarë është e mira?
DardaniaPress sjell për lexuesit një fragment nga analiza e akademik dr. Šefket Krcić, i cili këtë vepër e vendos në kontekstin e filozofisë bashkëkohore rajonale dhe evropiane, duke e konsideruar një moment të rëndësishëm për mendimin shqiptar.
Sepse ndoshta problemi nuk është se filozofia është në krizë – por se ne kemi pushuar së lexuari filozofi serioze.
Prof. dr. Avni Presheva:
“Filozofia dhe shkenca – Shkenca dhe filozofia” (432 faqe),
Artini, Prishtinë, 2026.
Shkruan:
Akademik
Dr. Šefket KRCIĆ
(E: dr.s.krcic@uninp.edu.rs)
Të nderuar dashamirë të filozofisë, mbretëreshës së të gjitha shkencave, të dashur kolegë filozofë,
Është për mua një nder i veçantë dhe kënaqësi shpirtërore e posaçme që para shumë veprimtarëve filozofikë e kulturorë dhe lexuesve në Ballkan dhe Evropë, në gjuhën angleze, shqipe dhe boshnjake, të prezantoj veprën themelore filozofike “FILOZOFIA DHE SHKENCA – SHKENCA DHE FILOZOFIA” të kolegut të nderuar prof. dr. Avni PRESHEVA (1944), profesor i rregullt emeritus i Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës dhe profesor i shquar mysafir i filozofisë dhe logjikës në disa universitete të rajonit.
Shumë dashamirë të filozofisë e përjetojnë atë si ARISTOTELIN SHQIPTAR.
Kemi përpara një vepër të re, krejtësisht të re, filozofike, e cila për nga vëllimi dhe përmbajtja i përket fushës së Filozofisë së Shkencës. Natyrisht, çdo shkencë ka përpjekjen dhe themelimin e vet filozofik, por këtu filozofi ynë (pra, mendimtari botëror Avniu) shkon më tej, sepse ai koncepton SHKENCËN E FILOZOFISË.
Përpjekje të tilla në mendim nuk i kanë arritur as shumë nga mendjet e mëdha të deritanishme të filozofisë.
Pa dyshim, nevojitet hapësirë më e madhe në revistat dhe gazetat tona për të paraqitur në mënyrë thelbësore vlerat kyçe dhe kornizën metodologjike të kësaj vepre të shumëpritur, të frymëzuar filozofikisht, e cila për nga përmasat dhe arritjet e saj renditet në majat e filozofisë shkencore botërore. Këtë vepër ua rekomandojmë të gjithë dashamirëve të filozofisë, e veçanërisht studentëve të studimeve master dhe doktorale, të cilët, përmes kuptimit të kësaj vepre – sidomos në nivelin metodologjik e logjik – do ta kenë më të lehtë të interpretojnë veprat e mëdha nga Sokrati, Platoni, Aristoteli, Ibn Sina, Ibn Rushdi, Ibn Halduni, Dekarti, Spinoza, Leibnici, Holbahu, Volteri, Rusoja, Hobsi, Loku, Hiumi, Kanti, Fihte, Shelingu, Hegeli, Marksi, Kierkegori, Husserli, Jaspersi, Hajdegeri, Sartri, Petronijeviqi, Sheshiqi, Plamenci, Petroviqi, Sharçeviqi, Filipoviqi, Tomoviqi, Muminoviqi, Eko, Jokiqi, Stardelovi, Zhivotiqi, Çomski, Muhiqi, Shushnjiqi, Nikiqi, Veljaku, Rorty dhe mendimtarë të tjerë filozofikë, të cilët me veprat e tyre kanë shënuar kohën dhe epokat, duke nxitur lexuesit drejt përpjekjeve të reja shpirtërore.
Kësaj plejade mendimtarësh, padyshim i përket edhe dr. Avni Presheva, të cilin me të drejtë filozofja Violeta Panevska e quan “Aristoteli shqiptar”.
Sipas këtij autori të shquar, dr. Presheva, vetë nocioni i filozofisë nuk është vetëm dashuri për urtësinë, por edhe aftësi shkencore për të kuptuar thelbin e gjërave dhe problemeve. Qartë dhe pa mëdyshje, filozofia si fusha më e gjerë e shpirtit njerëzor, që nga fillimet e saj në Lindjen e lashtë e deri në Perëndimin e sotëm, është përpjekur vazhdimisht të ketë qasje të ndryshme dhe të shtrojë pyetje me qëllim të kuptimit të botës në vetvete dhe rreth nesh, si dhe të krijimit të një botëkuptimi.
T’i kthehemi veprës së autorit: “Filozofia e shkencës – shkenca dhe filozofia”, e cila ngrit mendimin dhe dëshmon se filozofia dhe shkenca nuk janë në krizë.
Filozofia, që nga lindja e saj e deri më sot, merret me çështjet e kuptimit dhe të qenies së njeriut në natyrë dhe shoqëri.
Në këtë kuptim, problemet e natyrës së botës, në mendimin e Avniut, filozofia ua ka lënë shkencave të ndryshme si fizika, kimia, matematika, astronomia, biologjia, psikologjia. Po ashtu, disa probleme që lidhen me natyrën e njeriut dhe shoqërisë sot trajtohen nga psikologjia e dijes dhe sociologjia e njohjes, të cilat i kanë rrënjët e thella në filozofi. Megjithatë, filozofia mbetet në kohë dhe asnjë nga këto shkenca nuk mund t’u qaset këtyre çështjeve në mënyrë tërësore e gjithëpërfshirëse.
Po ashtu, asnjë shkencë nuk i shtron vetes pyetjet për kuptimin e përgjithshëm të ekzistencës së njeriut, si:
Pse ekzistoj?
Çfarë më pret në rrugën e jetës?
Çfarë duhet të bëj që të jem i lumtur?
Çfarë është e bukura, e vërteta, e madhërishmja apo e mira në jetë?
Secila nga këto pyetje kërkon diskutim të thellë. Filozofia, në të gjitha orientimet dhe disiplinat e saj, mbetet përpjekje për t’u dhënë përgjigje pyetjeve të përjetshme të njeriut, duke ruajtur imanencën e saj shpirtërore dhe qëllimin e saj edhe sot. Këtë dimension të ndërlidhjes së filozofisë dhe shkencës, autori Presheva e ka trajtuar në mënyrë të përkryer dhe korrekte.
Filozofia, që nga lindja e saj, ka synuar që me arsyen dhe mendimin të njohë, me fjalë e dialog ta ndajë me të tjerët dijen për ligjin e brendshëm përmes të cilit njeriu dhe gjithçka që ekziston merr kuptim dhe mënyrë të drejtë ekzistence. Në këtë drejtim, kategoritë themelore filozofike – e bukura, e vërteta, e madhërishmja dhe e mira – përbëjnë bazat mbi të cilat ndërtohen drejtimet e kërkimit filozofik.
Nga ana tjetër, filozofia si shkencë dhe shkenca si filozofi janë parim dhe rrugë e themelimit të mendimit logjik shkencor, gjë që dëshmon se prej saj, gjatë historisë, janë ndarë të gjitha shkencat e veçanta. E vërteta shkencore synon qartësi, verifikueshmëri dhe objektivitet. Ajo arrihet përmes hulumtimit të fakteve mbi bazën e parimeve logjike dhe metodologjike, duke u plotësuar dhe tejkaluar mes vete. Mendimi filozofik nuk ndjek të njëjtën rrugë zhvillimi e tejkalimi kritik, sepse ai nuk merret me çështje të veçanta, por me probleme të përgjithshme dhe parimore të Botës dhe Njeriut.
Në fund, për të kuptuar thelbin dhe problemet kryesore të filozofisë dhe shkencës, është i domosdoshëm një interpretim kritik dhe relevant i të gjithë procesit kërkimor-shkencor të autorit, në mënyrë që të ecet në shtigjet e drejta filozofike, siç i imagjinonte Sartri, përballë paralajmërimeve të Hajdegerit për “shtigjet pyjore” të filozofisë. Për këtë, lexuesi duhet të ketë një arsimim të thellë filozofik në historinë e filozofisë botërore.
Në këtë kuptim, nëse i Gjithëfuqishmi na jep kohë, do të mund të shkruaja dhe të botoja një analizë mbi tablonë filozofike të botës që krijoi një mendimtar, i cili për vite e dekada jetoi dhe krijoi nën presionin e regjimit diktatorial të Beogradit. Ai mbijetoi falë forcës teorike aristoteliane të shpirtit dhe misionit praktik stoik, duke dëshmuar si INSAN (njeri) se ishte më i fortë se guri i ashpër.
I tillë ishte dhe mbeti në esencën dhe ekzistencën e tij një nga aristotelianët e rrallë, filozofi dr. Avni Presheva – një akademi më vete dhe një shkollë e hapur filozofike që buron nga qenia e Kosovës.
Me këtë vepër, dr. Avni Presheva jo vetëm që i ka tejkaluar filozofët e deritanishëm shqiptarë, por me mendimin e tij të lartë i është bashkuar elitës botërore filozofike.
(Fragment nga një punim më i gjerë mbi veprën e re të dr. Avni Preshevës.)
Discussion about this post