Gjuha si Strukturë dhe Funksion, një Perspektivë Matematikore Semiotike mbi Shqipen

Ky punim buron nga një reflektim i gjatë paralel, i zhvilluar gjatë veprimtarisë sime profesionale si matematikan, ku gjuha – në përgjithësi dhe shqipja në veçanti – është perceptuar vazhdimisht si analoge me gjuhën matematike. Ashtu si në matematikë, ku fjalët, shprehjet, relacionet dhe funksionet ndërtohen mbi kuptime të sakta dhe varësi të brendshme logjike, edhe gjuha natyrore përmban struktura funksionale dhe marrëdhënie të rregulluara që prodhojnë kuptim (Frege, 1892; Wittgenstein, 1953).

Motivimi fillestar për këtë studim lidhet me kureshtjen ndaj thellësisë historike të shqipes, veçanërisht të leksikut gegë, i cili shpesh konsiderohet se ruan shtresa shumë të hershme gjuhësore. Hipoteza qendrore është se këto njësi leksikore nuk kanë lindur si kombinime arbitrare tingujsh apo simbolesh, por janë formuar organikisht nga funksioni dhe përdorimi i tyre në praktikën konkrete jetësore, në mënyrë të ngjashme me zhvillimin e koncepteve matematike nga zgjidhja e problemeve praktike dhe abstraksioni.

Duke përdorur një kornizë matematikore–semiotike, ky punim argumenton se gjuha duhet të kuptohet si një sistem funksional i qeverisur nga rregullsi të brendshme strukturore, dhe jo thjesht si konstrukt konvencional ose kombinatorik. Studimi synon të kontribuojë në debatet ndërdisiplinore në gjuhësi, semiotikë dhe filozofi të gjuhës, duke ofruar një perspektivë origjinale të mbështetur në arsyetim matematik dhe të aplikuar mbi shqipen si rast studimor.

Fjalë-kyçe: gjuha dhe matematika, semiotikë, strukturë, funksion, gjuha shqipe, gegërishtja.

Gjuha, ashtu si matematika, përbën një sistem shenjash që shërben për të përfaqësuar, strukturuar dhe komunikuar realitetin (Saussure, 1916/2002; Wittgenstein, 1953). Ndërsa matematika operon me simbole formale, aksioma, relacione dhe funksione të përcaktuara me rigorozitet, gjuha natyrore mbështetet në fjalë dhe shprehje që lindin dhe zhvillohen në ndërveprim të vazhdueshëm me përvojën njerëzore. Megjithatë, pavarësisht këtyre dallimeve, të dyja sistemet ndajnë një tipar themelor: kuptimi nuk buron nga shenjat e izoluara, por nga marrëdhëniet e strukturuara ndërmjet tyre.

Në këtë këndvështrim, gjuha shqipe paraqet një fushë studimi veçanërisht të pasur. Një pjesë e madhe e leksikut bazë – sidomos në gegërishte – shfaq një transparencë të theksuar semantike, ku kuptimi i fjalës lidhet ngushtë me funksionin, trupin dhe përdorimin praktik në jetën e përditshme. Kjo veçori ka nxitur prej kohësh reflektime shkencore dhe kulturore mbi lashtësinë dhe vazhdimësinë e shqipes. Pa synuar të vërtetojë hipoteza parahistorike, ky studim merr seriozisht intuitën se shumë njësi leksikore shqipe nuk janë krejtësisht arbitrare, por të motivuara nga funksioni.

Duke ndërtuar një paralelizëm të drejtpërdrejtë me gjuhën matematike, punimi propozon një qasje ndërdisiplinore për analizimin e kuptimit të fjalës shqipe përmes tri perspektivave të ndërlidhura: etimologjia shkencore, semantika funksionale dhe etimologjia popullore.

Etimologjia shkencore synon të rindërtojë prejardhjen e fjalëve përmes ligjësive fonetike, krahasimeve indoevropiane dhe dokumentimit historik (Çabej, 1976; Demiraj, 1986). Në këtë rrafsh, shqipja zë një vend të veçantë, pasi një pjesë e konsiderueshme e leksikut të saj bazë lidhet me rrënjë shumë të vjetra, duke dëshmuar një vazhdimësi të qëndrueshme gjuhësore. Emërtime që lidhen me trupin e njeriut, natyrën dhe veprimet themelore kanë ruajtur stabilitet semantik për shekuj me radhë.

Kjo shtresë e verifikueshme shkencërisht përbën themelin e studimit gjuhësor, njësoj si aksiomat themelore në matematikë, mbi të cilat ndërtohen sisteme më komplekse.

Një tipar i theksuar i gegërishtes është lidhja e drejtpërdrejtë ndërmjet fjalës dhe funksionit që ajo përshkruan (Lakoff & Núñez, 2000). Në këtë këndvështrim, fjala nuk perceptohet si shenjë e rastësishme, por si një njësi e motivuar nga përdorimi konkret. Shumë emërtime sendesh, veprimesh apo pjesësh të trupit bartin në vetvete logjikën e funksionit që kryejnë.

Ky fenomen e afron gjuhën natyrore me gjuhën matematikore, ku çdo simbol merr kuptim vetëm përmes rolit që luan në sistem. Fjala, në këtë rast, funksionon si një “përkufizim i përmbledhur”, i ngjashëm me një formulë që sintetizon një marrëdhënie reale.

Etimologjia popullore, edhe pse jo gjithmonë e saktë nga pikëpamja shkencore, përfaqëson një burim të çmuar për të kuptuar mënyrën se si folësit e shqipes e perceptojnë gjuhën e tyre (Saussure, 1916/2002; Hamp, 1994). Shpjegime intuitive që e lidhin fjalën me trupin, funksionin ose përdorimin e saj nuk duhet të shihen thjesht si gabime, por si shprehje të mendimit simbolik dhe pedagogjik.

Ashtu si në matematikë, ku intuita shpesh paraprin formalizimin rigoroz, edhe në gjuhë këto interpretime popullore dëshmojnë për një përpjekje njerëzore për t’i dhënë kuptim shenjës gjuhësore.

Analiza e tri dimensioneve të kuptimësisë së fjalës shqipe në gegërishte tregon se gjuha nuk është një sistem arbitrar shenjash, por një ndërtim kompleks ku historia, funksioni dhe kultura ndërthuren ngushtë. Etimologjia shkencore siguron bazën historike, semantika funksionale shpjegon logjikën e përdorimit, ndërsa etimologjia popullore pasqyron përjetimin dhe interpretimin kulturor të gjuhës.

Krahasimi paralel me gjuhën matematike ndihmon për të kuptuar se, ashtu si matematika nuk është thjesht lojë simbolesh, por një sistem kuptimor i ndërtuar mbi aksioma, relacione dhe funksione, edhe shqipja – veçanërisht gegërishtja – përmban një strukturë të brendshme ku fjala lind dhe mbijeton në funksion të jetës dhe mendimit njerëzor.