Debatet bashkëkohore mbi Luftën e Dytë Botërore në Sanxhak, veçanërisht mbi ngjarjet tragjike të janarit 1943 në Bihor, vazhdojnë të jenë pjesë e diskursit publik dhe akademik. Në këtë kontekst, historiani dhe akademiku Šerbo Rastoder ka ofruar një qasje të argumentuar mbi rolin e milicisë myslimane, duke e përkufizuar atë si formë vetëmbrojtjeje lokale të popullsisë civile, dhe jo si strukturë ideologjike apo politike.
Sipas këtij interpretimi, milicia myslimane në Bihor duhet parë si organizim ad hoc, i krijuar në kushte ekstreme për të mbrojtur jetën dhe pronën e banorëve, në një periudhë kur terrori çetnik kishte marrë përmasa shkatërruese, veçanërisht në Bihorin e Poshtëm. Mbijetesa e Bihorit të Epërm shpesh përmendet si dëshmi se format e mbrojtjes lokale, pavarësisht mungesës së strukturave të qëndrueshme komanduese, patën efekt konkret në terren.
Përkrah këtij interpretimi, në kujtesën lokale dhe në rrëfimet gojore të trashëguara ndër breza, haset edhe një dimension tjetër plotësues i kësaj mbrojtjeje: ndihma e vullnetarëve myslimanë dhe shqiptarë nga Kosova, veçanërisht nga zona e Rugovës dhe Pejës. Këto rrëfime i përshkruajnë këto grupe si mbështetje operative në disa pika të ndjeshme, në një kohë kur rreziku i përsëritjes së masakrave ishte real dhe i afërt.
Ky aspekt ende nuk është trajtuar gjerësisht në literaturën akademike, por përmendet si pjesë e solidaritetit rajonal që ka ekzistuar historikisht ndërmjet Kosovës dhe Sanxhakut. Bëhet fjalë për lidhje njerëzore, familjare dhe shoqërore, të cilat në momente krizash janë shndërruar edhe në ndihmë konkrete për mbijetesë.
Përfshirja e këtij dimensioni nuk e cenon interpretimin bazë mbi karakterin mbrojtës dhe joideologjik të milicisë myslimane, por e plotëson panoramën historike, duke treguar se mbrojtja e Bihorit të Epërm nuk ka qenë vetëm rezultat i faktorëve lokalë, por edhe i një bashkëveprimi më të gjerë rajonal.
Studimi i mëtejshëm i këtyre elementeve – përmes burimeve arkivore, historisë gojore dhe analizave krahasuese – mbetet i domosdoshëm për të ndërtuar një pasqyrë sa më të balancuar të ngjarjeve të janarit 1943. Vetëm një qasje e tillë mund të ndihmojë në kuptimin e plotë të asaj periudhe dhe në shmangien e barazimeve të rreme që vazhdojnë të rëndojnë diskursin publik.
Ky tekst synon informimin e publikut dhe nxitjen e debatit të argumentuar historik, pa hyrë në polemika personale apo interpretime ideologjike.
Discussion about this post