Politikë shtetërore, presion ekonomik dhe manipulim me identitetin në Jugosllavinë socialiste
Në debatin publik shpesh dëgjojmë se shpërngulja e shqiptarëve dhe boshnjakëve drejt Turqisë ishte një proces “vullnetar”. Studimi i historianit serb Vladan Jovanoviq dëshmon të kundërtën: pas vitit 1945, regjimi komunist i trajtoi myslimanët e Sanxhakut, Kosovës dhe Maqedonisë si element të dyshimtë, duke i etiketuar si “pakicë jolojalë”. Reforma agrare, nacionalizimi, kufizimet fetare dhe marrëveshjet e heshtura me Ankaranë krijuan kushte që shtynë qindra mijëra njerëz të largohen.
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, regjimi komunist në Jugosllavi ndërtoi një sistem të ri politik mbi bazën e legjitimitetit antifashist. Megjithatë, në zonat me shumicë myslimane – veçanërisht në Sanxhak, Kosovë dhe Maqedoni – pushteti i ri ushqente një mosbesim të theksuar ndaj popullsisë vendase. Kjo lidhej me perceptimin se një pjesë e kësaj popullsie kishte mbajtur qëndrim pasiv ose ambivalent ndaj lëvizjes partizane gjatë luftës.
Në këtë klimë politike, myslimanët – shqiptarë, boshnjakë, turq dhe pomakë – filluan të trajtoheshin si “pakicë jolojalë”. Historiani serb Vladan Jovanović argumenton se ky kategorizim politik krijoi bazën për masa administrative dhe ekonomike që nxitën shpërnguljen masive drejt Turqisë në periudhën 1945–1966.¹
Sanxhaku, i cili gjatë luftës kishte fituar një formë autonomie përmes ZAVNO-së së Pljevljës (1943), në vitin 1945 humbi çdo status territorial të veçantë dhe u nda ndërmjet Serbisë dhe Malit të Zi. Ky veprim përbën një element të rëndësishëm në procesin e marginalizimit institucional të rajonit.
Reforma agrare dhe goditja ndaj strukturës ekonomike myslimane
Një nga instrumentet kryesore të presionit ishte reforma agrare dhe procesi i kolektivizimit. Sipas të dhënave të periudhës, vetëm përmes reformës së vitit 1946 boshnjakëve iu konfiskuan rreth 618.000 hektarë tokë.²
Ligji për rishikimin e reformës agrare (1945) dhe kufizimi i maksimumit të pronës në 10 hektarë (1953) goditën drejtpërdrejt shtresën e pronarëve të mëdhenj myslimanë. Në zonat malore të Sanxhakut, ku struktura ekonomike mbështetej në tokën dhe blegtorinë, kjo politikë çoi shumë familje në prag të ekzistencës.
Po ashtu, tregtarët dhe zejtarët myslimanë u kategorizuan si “mbetje kapitaliste”, duke humbur pozitat e tyre ekonomike përmes nacionalizimit dhe kufizimeve administrative. Kjo dobësoi elitën urbane të Sanxhakut dhe Kosovës – pikërisht shtresën që kishte rol stabilizues në jetën shoqërore dhe kulturore.
Presioni kulturor dhe institucional
Përveç dimensionit ekonomik, regjimi ndërmori masa të drejtpërdrejta kundër institucioneve tradicionale islame:
shfuqizimi i gjykatave të Sheriatit,
ndalimi i ferexhesë,
mbyllja e institucioneve fetare dhe e shtypshkronjës myslimane në Sarajevë,
kontrolli mbi institucionet arsimore fetare.³
Këto masa u perceptuan nga popullsia si ndërhyrje në identitetin dhe dinjitetin fetar, duke forcuar bindjen se e ardhmja e tyre në Jugosllavinë socialiste ishte e pasigurt.
Në të njëjtën kohë, propaganda shtetërore e përshkruante emigrimin si akt “reaksionar”, por praktikisht krijonte kushte që e shtynin atë.
Manipulimi i identitetit dhe statistikat e emigrimit
Një element kyç i kësaj periudhe ishte manipulimi administrativ i identitetit kombëtar. Procedura për emigrim drejt Turqisë ishte më e lehtë për ata që regjistroheshin si “Turq”. Si rezultat, shumë shqiptarë dhe pomakë ndryshuan deklarimin kombëtar në regjistrat civilë për të përfituar nga kjo mundësi.
Statistikat për vitet 1951–1956 tregojnë rritje drastike të numrit të “Turqve” që merrnin leje për largim.⁴ Kjo rritje nuk pasqyronte domosdoshmërisht ndryshim real etnik, por një strategji mbijetese.
Ky fenomen dëshmon për instrumentalizimin e identitetit nga politika shtetërore dhe për dobësimin e elementit shqiptar e boshnjak në Sanxhak e Kosovë.
“Džentlmenski sporazum” dhe dimensioni ndërkombëtar
Një moment vendimtar ishte marrëveshja e vitit 1953 ndërmjet Josip Broz Titos dhe ministrit të jashtëm turk Mehmet Fuat Köprülü – e njohur si “Džentlmenski sporazum”.
Edhe pse formalisht e paraqitur si marrëveshje për “bashkim familjesh”, ajo në praktikë shërbeu si kornizë për legalizimin e emigrimit masiv. Turqia interpretonte në mënyrë të gjerë konceptin e farefisnisë, duke lehtësuar pranimin e emigrantëve.
Jugosllavia, nga ana tjetër, shmangu miratimin e një ligji të posaçëm, për të mos ekspozuar ndërkombëtarisht natyrën e procesit.⁵
Ky aspekt tregon se shpërngulja nuk ishte proces spontan, por rezultat i koordinimit diplomatik.
Përmasat reale të shpërnguljes
Sipas të dhënave zyrtare, në periudhën 1952–1965 rreth 390.000 persona morën lirim nga shtetësia jugosllave për emigrim në Turqi.⁶
Shifrat ndryshojnë sipas burimeve, por të gjitha tregojnë për një transformim demografik të thellë në: Kosovë, Sanxhak, Maqedoni, Bosnje.
Në disa zona të Sanxhakut, kjo nënkuptoi dobësim të konsiderueshëm të strukturës urbane dhe pronësore myslimane.
Pasojat për Sanxhakun dhe Bihorin
Në kontekstin e monografisë suaj, kjo valë emigrimi duhet parë si vazhdimësi e traumës së viteve 1912–1913 dhe masakrave të 1943.
Pasojat përfshijnë: zbrazje të elitës tregtare dhe pronare, dobësim të strukturës ekonomike, fragmentim familjar, humbje të kapitalit kulturor, reduktim të potencialit demografik shqiptar dhe boshnjak.
Shpërngulja nuk ishte vetëm migrim ekonomik; ajo përfaqësonte një proces të heshtur të riformësimit etnik të rajonit.
Përfundim
Procesi i shpërnguljes së shqiptarëve dhe boshnjakëve drejt Turqisë në periudhën 1945–1966 nuk mund të reduktohet në motivim fetar apo ekonomik individual. Ai ishte produkt i një politike shtetërore që kombinonte: presion ekonomik, kufizime kulturore, manipulim identitar, marrëveshje diplomatike.
Në këtë kuptim, emigrimi masiv përbën një nga transformimet më të mëdha demografike të shekullit XX në hapësirën e Sanxhakut dhe Kosovës.
Historia e “pakicës jolojalë” na mëson se zbrazja demografike nuk ndodh vetëm me pushkë. Ajo ndodh edhe me ligje, formularë, reforma dhe marrëveshje diplomatike. Për Sanxhakun, Kosovën dhe Maqedoninë, kjo ishte një nga goditjet më të mëdha strukturore të shekullit XX.
Vladan Jovanović, “Nelojalna manjina,” Peščanik, 23 June 2013,
Jovanović, “Nelojalna manjina.”
Ibid.
Ibid., statistikat për vitet 1951–1956 (faqe 3–4 e dokumentit).
Ibid., pjesa mbi “Džentlmenski sporazum”.
Ibid., seksioni “Brojevi”.
Discussion about this post