Hyrje e shkurtër
Ky fejton e trajton situatën politike dhe shoqërore në Kosovë dhe Dukagjin gjatë fillimit të Luftës së Dytë Botërore në prillin e vitit 1941, duke e parë këtë përmes prizmit të veprimtarisë së Partisë Komuniste dhe të marrëdhënieve të saj me realitetin e pushtimit. Autori përshkruan ikjet masive, pasigurinë, thashethemet për kinse listën që e kishin bërë shqiptarët për vrasjen e komunistëve, represionet dhe kthimet e kuadrove partiake, duke theksuar kontradiktat midis direktivave ideologjike dhe sjelljes konkrete të disa drejtuesve lokalë.
Në të njëjtën kohë, në fejton flitet për çështjen e përplasjeve kombëtare, të rolit të shqiptarëve, të cilët, siç thekson autori, u kthyen nga Shqipëria, si dhe akuzave për irredentizëm, duke i vendosur këto zhvillime brenda narrativës zyrtare komuniste të pasluftës. Fejtoni ka një ton polemik dhe kritik, sidomos ndaj atyre që, sipas autorit, u larguan në momente vendimtare, ndërsa të tjerë mbetën “me popullin” në Kosovë. Autori e trajton artikullin jo vetëm si dëshmi historike, por edhe në një gjykim politik dhe moral për sjelljen gjatë pushtimit.
***
Në klimën e përçarjeve kombëtare, direktivave partiake, pikëpamjeve dhe bindjeve për të drejtën e popujve dhe pakicave për vetëvendosje deri në shkëputje, anëtarësia e PK-së në Kosovë e Dukagjin e priti prillin e luftës së vitit 1941.
Që në ditët e para të luftës u shpërbë pushteti shtetëror. Karvanët me njerëz nga stacionet e xhandarmërisë, si njësisë këmbësore ashtu edhe me qerre, me familjarë, gjëra personale dhe me tërë përbërjen e xhandarmërisë së atyre fshatrave të largëta, u nisën drejt qyteteve, pa menduar gjatë ose me shpresën se do të arrinin në vendlindjet e veta në Serbi ose në Mal të Zi. Që në ditën e tretë të luftës, anëtarët e Komitetit Krahinor dhe të Komitetit Vendor të PKJ-së nga Peja, bashkë me partiakë dhe anëtarë të SKOJ-it (Lidhjes së Rinisë Komuniste të Jugosllavisë) me kombësi malazeze, ndërsa pothuajse asnjë nga partiakët serbë.
Në ditët në vijim, kolonat e familjeve të vendosura si kolonistë u larguan nëpër të gjitha rrugët nga fshatrat kufitare dhe rrethet drejt Pejës, nga aty drejt Malit të Zi, dhe drejt Prishtinës e më tej në drejtim të Serbisë, të ndjekur tinëzisht hap pas hapi nga fqinjët e tyre të djeshëm.
Ditët pasuese, komunistët dhe anëtarët e LRKJ u kthyen nga Mali i Zi me direktivën: komunistët janë të detyruar të qëndrojnë në Kosovë me popullin.
Kohë dëshpërimi dhe pa rrugëdalje
Në fund të prillit, Komiteti Krahinor dëgjoi se komandat italiane dhe gjermane në Pejë kishin marrë nga disa shqiptarë të Pejës, të cilët iu paraqitën okupatorit për pushtet dhe për shërbime, me listën e komunistëve të Pejës dhe se më 1 maj do të fillonte vrasja e komunistëve. Anëtarët e byrosë krahinore, shtatë prej tyre me kombësi malazeze, u përgatitën me nxitim dhe, natën para 1 majit, kaluan në Mal të Zi. Edhe kësaj here, anëtarët e Komitetit Krahinor me kombësi shqiptare dhe serbe mbetën në shtëpitë e veta. Natyrisht, në Pejë mbeti e gjithë anëtarësia e Partisë dhe e LRKJ.
Meqë lajmet për vrasjen e komunistëve dolën të pavërteta, anëtarët e Komitetit Krahinor, gjatë muajit qershor dhe muajve pasues, disa madje deri në tetor e nëntor, u kthyen nga Mali i Zi në Dukagjin.
Situatën e dëshpërimit dhe mungesës së rrugëdaljes e përjetuam si shenjë shprese me lajmet se nga Shqipëria po ktheheshin të rinj, të cilët si fëmijë pas vitit 1924 kishin ikur me prindërit e vet në Shqipëri dhe që në një numër të madh kishin të njëjtën orientim politik si ne.
Autorët e librit të lartpërmendur – Joviqeviq dhe Milkoviq – në vitet ’70 kanë shkruar se, “Sipas llogarive të autoriteteve jugosllave të asaj kohe, edhe në periudhën e diktaturës së gjashtëjanarit, rreth 20.000 veta kanë ikur në Shqipëri dhe se fëmijët e tyre, pas përfundimit të shkollimit në Shqipëri, do të dërgohen në Kosovë dhe Dukagjin si mbështetje e propagandës irredentiste… dhe si mbështetës të bashkimit me Shqipërinë.”
Këta autorë, duke e përfunduar librin në vitet ’70, lidhur me këto pretendime të autoriteteve jugosllave, përfunduan se “Më vonë u dëshmua se këta të rinj iu bashkuan lëvizjes revolucionare në Shqipëri dhe morën pjesë aktive në të, duke iu kundërvënë politikës reaksionare dhe irredentiste të qeverive shqiptare dhe italiane kundër Jugosllavisë.”
Vazhdimin e tekstit e keni më tutje në serbisht.
Vijojnë edhe pesë vazhdime.
Discussion about this post