Isha larguar nga Kosova në janar, pas një dhjetori të gjatë vëzhgimi të përditshëm në veri, një territor ku tensioni nuk shpërthen gjithmonë, por që rri pezull në ajër si një elektricitet i padukshëm. Plani fillestar ishte Baltiku, një angazhim për gazetën Times, por bota nuk funksionon sipas planeve tona. Maduro u kap në Venezuelë, buxhetet u riorientuan dhe Evropa u bë sërish fusha ime e lëvizjes. U ndala shkurt në Shqipëri, për t’i rilexuar historitë e mia të vjetra dhe për të parë se çfarë kishte mbetur pezull, pastaj vazhdova drejt Evropës Qendrore. Në Zvicër mbërrita pa ndonjë pritshmëri tjetër përveç takimeve të zakonshme me lexues dhe njerëz që prej vitesh ndjekin punën time nga larg. Pikërisht aty ndodhi diçka që nuk ishte e planifikuar, por që e kuptova menjëherë se kishte një peshë tjetër.
Dhoma ishte e thjeshtë, e ndriçuar fort, pa shenja ceremoniale përveç flamurit shqiptar që qëndronte në heshtje pas shpinës sime. Një tryezë druri e gjatë na ndante, e mbushur me shishe uji, libra të lënë mënjanë dhe fletore shënimesh, si një skenografi minimale për një bisedë që nuk kërkonte dekor. Njerëzit përballë meje nuk ishin spektatorë, trupat e përkulur përpara, duart e mbledhura, heshtja e përqendruar e bënin të qartë se kjo nuk ishte një ligjëratë, por një shkëmbim përgjegjësish. Në fund, kur u ngritëm për një fotografi të përbashkët, dallimet në moshë, profesion apo përvojë u shkrinë në një ndjenjë të vetme, se ajo që ishte thënë në atë dhomë i përkiste më shumë së ardhmes sesa kujtesës.
Në Cyrih, një nga mbështetësit më të përkushtuar, zoti George, më ftoi të takoja disa bashkatdhetarë shqiptarë. Nuk ishte një sallë formale, nuk kishte podium, por kishte diçka që rrallë e gjen në ngjarje të mëdha, vëmendje të plotë dhe një kureshtje të sinqertë. Kur nisa të flas dhe thashë Kush nuk më njeh unë jam Vudi Xhymshiti, e ndjeva se po hyja në një hapësirë ku fjalët do të peshoheshin jo për spektakël, por për kuptim. Fola për rrugëtimin tim, nga fillimet në New York Times, nga Gjeorgjia e vitit 2008 kur Rusia hyri me tanke, deri te Ukraina e vitit 2022 dhe kthimi im në Kosovë pas më shumë se dhjetë vjetësh mungesë të dhimbshme. Nuk ishte një rrëfim linear. Ishte më shumë si një mozaik përvojash që bashkoheshin rreth një ideje të vetme, se konfliktet nuk janë ngjarje të izoluara, por modele që përsëriten nëse di t’i lexosh.
Kur përmenda se në shtator të vitit 2022, ndërsa isha në Kiev, kisha paralajmëruar redaksinë time në Londër për rrezikun e përshkallëzimit në Kosovë pas marrëveshjes Serbi-Rusi¹, pashë fytyra që nuk po dëgjonin thjesht një histori profesionale, por po e lidhin atë me përvojën e tyre personale. Disa nga ata njerëz kishin kaluar burgjet e Jugosllavisë, kishin humbur familjarë, kishin jetuar dekada në mërgim. Për ta, analiza ime për Kremlinin, për Beogradin, për heshtjen diplomatike, nuk ishte abstrakte. Ishte vazhdim i një historie që ata e kishin paguar me trup.
Pyetjet nisën natyrshëm. Nuk ishin pyetje të lehta dhe as të përgjithshme. Ishin të drejtpërdrejta, shpesh të ngarkuara emocionalisht. Një burrë foli për vëllain e vrarë në burg në vitin 1986. Një tjetër për torturat, për gjakun nga veshi, për operacionet në Zvicër që i shpëtuan jetën. Dikush tjetër solli debatin te ekstremizmi fetar dhe keqpërdorimi i identitetit.
Të gjithë, pa përjashtim, po kërkonin të njëjtën gjë. Ku është e vërteta sot. Kush e thotë. Kush e deformon. Dhe pse.
Kur biseda kaloi te mediat në Kosovë dhe te ndikimi i shërbimeve sekrete të huaja, ndjeva një tension tjetër në sallë. Nuk ishte tension kundërshtimi, por tension pritjeje. Ata donin të dëgjonin atë që shumëkush e mendon, por pak e thonë publikisht. Fola hapur për dallimin mes mediave që kanë pronësi të qartë dhe portaleve pa identitet financiar. Për mënyrën se si opinioni shitet si lajm. Për faktin se propaganda moderne nuk vjen më me uniformë, por me mikrofon, ekran dhe tituj bombastikë. Kur përmenda emra konkretë, reagimi nuk ishte habi. Ishte njohje. Disa pohonin me kokë, të tjerë ndërhynin me shembuj nga përvoja e tyre si konsumatorë të medias.
Ajo që më goditi më shumë nuk ishte dakordësia, por serioziteti me të cilin e trajtonin çështjen. Këta nuk ishin njerëz që kërkonin thjesht t’i shanin mediat. Ata donin t’i kuptonin mekanizmat. Si funksionon dezinformimi. Si ndërtohet një narrativë. Si përdoren figura të konsumuara për të shkatërruar besimin në shtet. Pyetjet për AKI-në, për kapacitetin e shërbimit sekret të Kosovës, për reformën e drejtësisë, erdhën jo si akuza, por si shqetësim qytetar. Një mërgimtar që jeton prej dekadash në Zvicër, por që e ndjen Kosovën si plagë të hapur, nuk pyet nga kureshtja akademike. Pyet sepse e di se pa siguri dhe pa të vërtetë, shteti mbetet i pambrojtur.
Në atë dhomë, në Cyrih, u bë e qartë diçka që unë e kisha ndjerë prej kohësh në mënyrë intuitive. Publiku shqiptar në mërgatë ka ecur përpara. Nuk mjaftohet më me slogane. Nuk mjaftohet me flamuj dhe retorikë boshe. Kërkon fakte, kërkon analiza, kërkon guxim editorial. Kur fola për Gunpowder Chronicles, KRONIKAT E BARUTIT, The Situation Room dhe The Frontline Media Group, për arsyen pse vendosa të ndërtoj një entitet të pavarur, pashë diçka që rrallë e sheh. Gatishmëri për mbështetje. Jo thjesht morale, por konkrete. Njerëzit donin të dinin si mund të ndihmojnë, si mund të kontribuojnë, si mund të bëhen pjesë e një përpjekjeje që nuk u shërben individëve, por interesit shtetëror dhe shoqëror.
Pas përfundimit të diskutimit, ftesat nuk ishin formale. Ishin të ngrohta. Disa më ftuan të flisnim sërish. Disa të tjerë më ofruan mbështetje për projekte të ardhshme. Në atë moment e kuptova se ky takim nuk ishte thjesht një mbrëmje diskutimi. Ishte një sinjal. Një sinjal se ajo që kam shkruar dhe analizuar gjatë tre viteve të fundit kishte gjetur rezonancë përtej ekraneve dhe faqeve të internetit.
Dita tjetër erdhi shpejt. Një ftesë për të folur drejtpërdrejt në SYRI TV në Bernë. E pranova me kënaqësi. Ishte vazhdimësi logjike e asaj që kishte nisur në Cyrih. Shkuam live të nesërmen dhe biseda mori një tjetër dimension, publik, të hapur, me një audiencë më të gjerë. Ishte e qartë se temat që diskutuam nuk ishin më margjinale. Ato ishin bërë pjesë e një debati më të gjerë që po kërkon hapësirë.
Kur u ktheva dhe rilexova shënimet e mia, e kuptova se ajo mbrëmje në Zvicër kishte qenë më shumë se një takim. Ishte një pasqyrë. Një pasqyrë e asaj se ku ndodhet shoqëria jonë sot dhe çfarë pret nga gazetaria. Jo neutralitet të rremë, jo frikë nga e vërteta, por përgjegjësi. Në frymën e një rrëfimi të gjatë, të qetë dhe të rëndë si frymëmarrja e një romani të Kadaresë, ajo mbrëmje më la me bindjen se beteja për të vërtetën nuk fitohet vetëm në terrene lufte apo në redaksi të mëdha. Ajo fitohet edhe në dhoma të vogla, mes njerëzish që dëgjojnë, pyesin dhe janë gati të qëndrojnë në anën e duhur të historisë.
Tregimin për intervistën time tek SYRI TV do ta shkruaj ditën tjetër. Por ajo që mbetet nga Cyrihu është diçka më e thellë. Ndjenja se fjala ende ka peshë. Dhe se, pavarësisht gjithë zhurmës, ka ende njerëz që janë gati ta mbajnë gjallë të vërtetën.
Discussion about this post