Nëse Bihori ishte vendlindja e Qamil Sijariqit, atëherë Doliqi i Peshterit ishte vendi që formësoi kujtesën e tij.
Pak vende kanë lënë gjurmë aq të thella në krijimtarinë e një shkrimtari sa Doliqi në veprën e Qamil Sijariqit. Edhe pse lindi në Bihor, vitet më të ndjeshme të fëmijërisë i kaloi te dajat e tij në këtë fshat të Peshterit, ku u njoh me botën që më vonë do të bëhej themeli i tregimeve dhe romaneve të tij.
Kur lexojmë veprat e Sijariqit, shpesh kemi përshtypjen se ai nuk e ka lënë kurrë Doliqin. Ai e mori me vete në kujtesë dhe e shndërroi në letërsi.
Doliqi në fillim të shekullit XX
Në kohën kur Qamil Sijariqi kalonte fëmijërinë e tij atje, Doliqi ishte një nga fshatrat e njohura të Peshterit.
I vendosur në një hapësirë të gjerë e të hapur, më fusha të pafundme dhe kullota të pasura, ai përfaqësonte një botë krejt tjetër nga ajo e Bihorit malor.
Vetë Sijariqi, në tregimin e famshëm “Hrti”, e përshkruan Doliqin si vendin e fushave të pafundme, ku syri humbet në horizont dhe ku njeriu e ndjen lirinë e hapësirës. Pikërisht këto përshkrime janë ndër më poetiket në gjithë krijimtarinë e tij.
Doliqi nuk paraqitet si një vendbanim i zakonshëm.
Ai paraqitet si: hapësirë e lirisë; vend i rinisë; vend i kujtesës; dhe simbol i botës së humbur.
Dajat dhe kujtesa familjare
Në kujtimet e lidhura me fëmijërinë e tij, një vend të rëndësishëm zënë dajat nga familja Kurtović.
Pikërisht në mjedisin e tyre ai njohu jetën tradicionale të Peshterit.
Aty dëgjoi: rrëfimet e pleqve; historitë familjare; këngët; tregimet popullore; dhe gjuhën e përditshme të njerëzve të kësaj treve.
Më vonë, shumë prej këtyre elementeve do të shfaqeshin në veprat e tij. Në këtë kuptim, dajat e tij nuk ishin vetëm familjarë. Ata ishin mësuesit e parë të botës që ai do ta përjetësonte në letërsi.
Gjuha si pjesë e kujtesës
Një aspekt veçanërisht interesant lidhet me dëshminë e vetë Sijariqit se në fëmijëri kishte mësuar edhe gjuhën shqipe.
Sipas rrëfimeve të tij, kjo lidhej me mjedisin familjar në Doliq, ku shqipja ishte ende pjesë e realitetit gjuhësor të trevës.
Kjo dëshmi ka rëndësi jo vetëm biografike.
Ajo është edhe një tregues i proceseve historike dhe identitare që kanë karakterizuar Peshterin gjatë shekullit XX.
Studime bashkëkohore mbi këtë rajon kanë vënë në dukje se në disa fshatra të Peshterit kanë ekzistuar për dekada forma të dygjuhësisë dhe kujtesa e prejardhjes shqiptare, edhe kur identitetet moderne kishin filluar të transformoheshin.
Prandaj kujtimet e Sijariqit marrin edhe një vlerë të veçantë si dëshmi personale e një realiteti kulturor që sot është shumë më pak i dukshëm.
Peshteri si hapësirë letrare
Në letërsinë e Sijariqit, Peshteri nuk është thjesht një rajon gjeografik.
Ai është një univers më vete.
Aty takohen: udhëtarët; tregtarët; barinjtë; fshatarët; të pasurit dhe të varfrit; të rinjtë dhe pleqtë.
Peshteri i tij nuk është ai i statistikave.
Është Peshteri i kujtimeve.
Peshteri i njeriut që e ka përjetuar.
Prandaj përshkrimet e tij kanë një fuqi të jashtëzakonshme emocionale.
Doliqi në veprën e Sijariqit
Sa më shumë lexohen tregimet dhe romanet e tij, aq më qartë kuptohet se Doliqi është një nga vendet më të rëndësishme të gjeografisë së tij shpirtërore.
Ai shfaqet herë drejtpërdrejt dhe herë në mënyrë simbolike.
Shfaqet: në peizazhe; në kujtime; në personazhe; në mallin për vendlindjen; dhe në ndjenjën e humbjes së një bote që po ndryshonte.
Në këtë kuptim, Doliqi është për Qamil Sijariqin ajo që ishte Macondo për García Márquezin apo Joknapatawpha për Faulknerin: një hapësirë reale që shndërrohet në univers letrar.
Doliqi si simbol
Kur lexojmë tregimin “Hrti”, kuptojmë se autori nuk flet vetëm për një qen gjuetie. Ai flet për mallin. Për kujtesën. Për botën që largohet. Dhe kjo botë ka një emër: Doliqi.
Fushat e gjera të tij, horizontet e pafundme dhe liria e hapësirës mbeten deri në fund të jetës së autorit simbol i rinisë së humbur dhe i vendit ku ai e ndiente veten më afër kujtesës së fëmijërisë.
Në historinë e letërsisë së Sanxhakut, pak vende kanë fituar një përjetësi artistike si Doliqi i Qamil Sijariqit.Për të, Doliqi nuk ishte vetëm një fshat në Peshter.
Ishte: kujtesë; fëmijëri; liri; dhe burim frymëzimi.
Prandaj, kur lexojmë Sijariqin, ne nuk lexojmë vetëm një shkrimtar që përshkruan një vend.
Ne lexojmë një njeri që gjithë jetën e tij u përpoq të kthehej, përmes kujtesës dhe letërsisë, në vendin ku kishte filluar ëndrra e tij.
Vazhdon…
BIHORI I QAMIL SIJARIQIT (III)
“Hrti” – alegoria e vendlindjes së humbur
Në pjesën e ardhshme do të analizojmë një nga tregimet më të bukura të Qamil Sijariqit, ku përmes figurës së një zagari plak autori ndërton një metaforë të fuqishme për mallin, identitetin dhe kujtesën e Doliqit të humbur.
Discussion about this post