Ditë më parë, në një qetësi të mbushur me kujtesë dhe reflektim, botuesi i librit “45 letra për Martinën”, Ramadan Mehmeti, solli para lexuesit një vepër të re, “Roman Epistolar mbi një personazh idealist”, një libër që nuk qëndron thjesht si tekst kritik, por si një udhëtim i ndjeshëm dhe i menduar thellë drejt brendësisë së një vepre tashmë të ngulitur në ndërgjegjen letrare.Ky botim përfaqëson një qasje të shumëfishtë ndaj romanit “45 LETRA PËR MARTINËN”, duke e shndërruar atë nga një rrëfim intim në një hapësirë dialogu, ku zëra të ndryshëm autorësh ndërthuren për të ndriçuar përmasat e një biografie romanore kushtuar babait tim, Sabile Keçmezi-Basha, jo si figurë statike e së kaluarës, por si prani e gjallë në kujtesën morale dhe shpirtërore.

Në këtë libër, letra nuk mbetet vetëm formë shprehjeje, por bëhet akt dëshmie; fjala nuk është vetëm rrëfim, por bartëse e një ideali që i mbijeton kohës. Autorët që kontribuojnë në këtë qasje e lexojnë romanin si një tekst që flet njëkohësisht për njeriun, për epokën dhe për plagët e heshtura të historisë, duke e shndërruar jetën personale në një metaforë kolektive.

Përgatitur me kujdes nga botuesi Ramadan Mehmeti, libri ngrihet si një pasqyrë e dytë e romanit, ku çdo reflektim, analizë apo ndalesë eseistike shton thellësi, peshë dhe frymëmarrje të re, duke e vendosur veprën në një dialog të vazhdueshëm mes kujtesës dhe interpretimit, mes dhimbjes së trashëguar dhe shpresës së artikuluar përmes letërsisë.

Në këtë mënyrë, “Roman Epistolar mbi një personazh idealist” nuk është thjesht një libër mbi një libër, por një hapësirë poetike e mendimit, ku jeta, letra dhe ideali bashkohen për të dëshmuar se rrëfimi personal, kur shkruhet me dashuri, shndërrohet në histori të përbashkët.

E dija se libri im kishte gjetur jehonë, se mbi të ishin ndalur shumë sy dhe mendje, se kishte nxitur vështrime, analiza dhe fjalë vlerësimi që e shoqërojnë zakonisht një tekst kur ai arrin të prekë diçka thelbësore tek lexuesi; por që gjithë ajo vëmendje të mblidhej, të strukturohej dhe të merrte formën e një libri të ri, një libri që flet për librin tim, kjo ishte për mua një befasi e rrallë dhe thellësisht e bukur.

Ishte një nga ato çaste kur autori ndalet dhe kupton se fjala e tij ka dalë përtej kufijve të faqes, se rrëfimi nuk i përket më vetëm atij që e ka shkruar, por është shndërruar në hapësirë reflektimi për të tjerët. Ky libër i dytë, i lindur nga leximi dhe interpretimi, më erdhi si një dhuratë e papritur, si një dëshmi se rruga e shkrimit vazhdon edhe pasi pena është ndalur, dhe se teksti, kur është i sinqertë, gjen mënyra të reja për të jetuar në mendimin dhe ndjeshmërinë e të tjerëve.

Në atë befasi të këndshme kishte mirënjohje, emocion dhe një ndjenjë të heshtur përgjegjësie: bindjen se fjala e shkruar, kur pranohet, rilexohet dhe ripërjetohet, fiton një jetë tjetër, më të gjerë dhe më të thellë se ajo që autori kishte mundur ta imagjinonte në fillim.
Libri shtrihet në 202 faqe dhe dëshmon, që në ndërtimin e tij, nga ana e botuesit Ramadan Mehmetit është bë një punë me profesionalizëm të plotë, me ndjenjë përgjegjësie dhe me një përkushtim që ndihet në çdo faqe, si një frymë e qetë por këmbëngulëse që e mban tekstin të bashkuar dhe të qëndrueshëm. Nuk është thjesht një botim voluminoz, por një strukturë e menduar me kujdes, ku çdo pjesë gjen vendin e vet dhe asgjë nuk duket e rastësishme.

Botuesi Ramadan Mehmeti, me një vëmendje të rrallë dhe një ndjeshmëri që shkon përtej detyrës formale, ka mbledhur me kujdes të gjitha fjalët e mbajtura gjatë promovimit të librit, duke i ruajtur ato si dëshmi të një momenti të veçantë dialogu mes autorit, lexuesve dhe interpretuesve të veprës. Në këtë mozaik reflektimesh është përfshirë edhe recensioni i Ramë Oracës, lexuar në promovimin e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, i cili i jep librit një peshë institucionale dhe kulturore, duke e vendosur atë në një kontekst më të gjerë letrar.

Po ashtu, në këtë botim janë përfshirë edhe recensionet e shkruara nga kritikë letrarë, gjuhëtarë dhe historianë, zëra të ndryshëm disiplinash që i qasen veprës nga kënde të ndryshme, por që takohen në seriozitetin e leximit dhe në respektin ndaj tekstit. Në total, tetë punime analitike e shoqërojnë librin, duke e shndërruar atë në një hapësirë reflektimi të shumëfishtë, ku fjala kritike, akademike dhe eseistike bashkëjeton, duke i dhënë veprës jo vetëm jetë të dytë, por edhe thellësi të re interpretimi.

Secili vlerësim i përfshirë në këtë libër është i shkruar me një gjuhë të kthjellët dhe të matur, një gjuhë që nuk e rëndon tekstin, por e ndriçon atë, duke e bërë leximin jo vetëm të kuptueshëm, por edhe të këndshëm e domethënës. Në çdo shkrim ndihet përpjekja për t’iu afruar veprës me respekt dhe vëmendje, për ta lexuar atë me durim dhe për ta vlerësuar jo sipërfaqësisht, por në thellësinë që ajo kërkon dhe meriton.

Këto vlerësime nuk janë thjesht komente shoqëruese, por tekste që ia vlejnë të lexohen më vete, sepse secili prej tyre sjell një këndvështrim të veçantë, një ndalesë mendimi që pasuron përvojën e lexuesit dhe e zgjeron kuptimin e veprës. Përmes kësaj shumëllojshmërie zërash, libri ndërton një dialog të qetë, por të thellë, mes autorit dhe interpretuesve të tij.

Pikërisht për këtë arsye, libri vlerësohet si një botim i rrallë, një rast i veçantë në hapësirën tonë letrare, sepse rrallë ndodh që një vepër të shoqërohet me kaq përkushtim kritik, me kaq përmbajtje të menduar dhe me një stil kaq të veçantë. Ai qëndron si dëshmi se kur fjala trajtohet me seriozitet dhe dashuri, ajo arrin të krijojë forma të reja dialogu dhe të mbetet gjatë në kujtesën letrare.

Parathënia e librit mban vulën e një leximi të thellë dhe të menduar, e shkruar nga një dorë që di ta dëgjojë tekstin përtej fjalës së parë, nga kritiku letrar Prend Buzhala, i cili e sheh romanin si një organizëm të ndërlikuar dhe të gjallë, një strukturë komplekse ku ndërthuren rrëfimi, simbolika, etika dhe estetika, pa u përjashtuar, por duke u plotësuar mes vete.

Sipas këtij leximi, vepra hap shumë shtigje njëkohësisht: një lexues mund të ndalet te emocionet që zgjon teksti, te dridhjet e brendshme dhe ndjesitë e heshtura që burojnë nga rrëfimi; një tjetër mund të përqendrohet te forma, te mënyra se si është ndërtuar narrativa, te arkitektura e fjalës dhe ritmi i saj; ndërsa një lexues i tretë mund të shohë përmasën historike, shoqërore apo morale të veprës, duke e lexuar atë si pasqyrë të një kohe dhe të një ndërgjegjeje kolektive.

Kjo shumësi këndvështrimesh, thekson autori i parathënies, dëshmon se një vepër e vërtetë letrare ka gjithmonë më shumë se një fytyrë, më shumë se një hyrje dhe më shumë se një lexim të vetëm. Ajo mund të interpretohet në mënyra të ndryshme, pa e humbur kurrë koherencën e saj të brendshme, pa u shpërbërë, por duke u pasuruar sa herë që rilexohet.

Prandaj, nga të gjitha shkrimet dhe vlerësimet që e shoqërojnë librin, del qartë se kjo vepër mbart brenda vetes diçka për secilin lexues: një gëzim të heshtur, një festë të brendshme të fjalës, por njëkohësisht edhe një dhembje të thellë, të pashmangshme. Është një libër që lexohet dhe përjetohet njëkohësisht si kremtim dhe si plagë, si dritë dhe si peshë, duke dëshmuar se letërsia e vërtetë nuk ofron vetëm kënaqësi, por edhe përballje me thellësitë më të ndjeshme të qenies njerëzore.

Leximet që i janë bërë këtij libri shpalosen si një mozaik ndjeshmërish dhe qasjesh të ndryshme, ku secili autor i afrohet veprës nga një horizont i vetëdijshëm interpretimi, duke e pasuruar atë me kuptime të reja dhe me thellësi të shumëfishtë. Ramadan Mehmeti dhe Ajete Zogaj e lexojnë librin përmes përjetimit estetik, duke u ndalur te bukuria e fjalës, te ritmi i rrëfimit dhe te ndjesia e brendshme që lind nga kontakti i drejtpërdrejtë me tekstin, aty ku letërsia nuk analizohet vetëm, por përjetohet si ndjenjë dhe si përvojë e brendshme.

Ndërkohë, Prend Buzhala, njëherësh edhe recensent i librit, së bashku me Hanumshahe Ilazin, i qasen veprës përmes strukturës së saj narrative, duke e lexuar atë si ndërtim të menduar, si arkitekturë epistolare dhe si tekst që kërkon analizë të kujdesshme strukturore. Në këtë lexim, letra shfaqet jo vetëm si formë shprehjeje, por si shtyllë mbajtëse e rrëfimit, si mekanizëm që lidh kohët, zërat dhe përjetimet në një tërësi koherente.

Faik Shkodra dhe Donjetë Kryeziu e shohin librin nga një kënd tjetër, përmes horizontit historiko-etik dhe kujtesës kombëtare, duke e lexuar tekstin si dëshmi të një përvoje kolektive, ku jeta individuale ndërthuret me fatin e një populli. Për ta, libri bëhet hapësirë kujtese, një arkiv ndjenjash dhe përvojash që ruan plagët, qëndresën dhe dinjitetin e historisë sonë.

Ndërsa Haki Kosumi dhe Ramë Oraca e vendosin leximin e tyre në rrjedhën e periudhave historike të shënuara nga represioni dhe sfidat sociale, duke e parë librin si pasqyrë të një kohe të vështirë, ku fjala shpesh ishte e rrezikuar, por edhe e domosdoshme. Në këtë këndvështrim, teksti merr peshën e dëshmisë, të rezistencës dhe të mbijetesës morale, duke treguar se letërsia, edhe kur lind nga dhimbja, mbetet një formë e fuqishme e kujtesës dhe e qëndresës njerëzore.

Kështu, libri shfaqet si një hapësirë e hapur interpretimi, ku çdo lexim nuk e mbyll kuptimin, por e zgjeron atë, duke dëshmuar se vepra e vërtetë letrare jeton pikërisht në këtë shumësi zërash dhe përjetimesh.

Në këtë libër janë përfshirë gjithashtu edhe pjesë që u lexuan gjatë promovimit, fragmente të zgjedhura që, në çastin kur u shqiptuan me zë, zgjuan te të pranishmit një përzierje të fortë kërshërie dhe dhembjeje të thellë. Ishin ato momente kur fjala nuk mbetet vetëm tekst i shtypur, por shndërrohet në ndjesi të gjallë, në emocion të përbashkët që kalon nga faqja te zemra e lexuesit.

Këto pjesë, të rikthyera tani brenda librit, bartin me vete jehonën e atij takimi të parë me publikun, frymën e zërit që i dha formë fjalës dhe heshtjen që pasoi pas leximit. Ato nuk janë thjesht citime apo fragmente ilustrative, por nyje emocionale të veprës, ku rrëfimi prek më drejtpërdrejt ndjeshmërinë njerëzore dhe hap plagë që nuk kërkojnë shërim të shpejtë, por kujtesë dhe përballje.

Përfshirja e këtyre pjesëve ia shton padyshim vlerën librit, sepse e bën atë më të afërt, më të kapshëm dhe më të përjetueshëm për lexuesin. Libri nuk mbetet një objekt i ftohtë analize, por shndërrohet në një përvojë që kujton, ndjen dhe komunikon, duke i ftuar të pranishmit dhe lexuesit e ardhshëm ta jetojnë tekstin jo vetëm me mendje, por edhe me ndjeshmëri të plotë.

Prandaj, në këtë pikë të udhëtimit, nuk më mbetet asgjë tjetër për të shtuar, përveçse të ndalem në një falënderim të thellë dhe të sinqertë për botuesin, i cili me këtë libër ka bërë më shumë sesa një akt botimi. Ai ka ndërtuar një hapësirë dëshmie, ku fjala e njerëzve kompetentë, e menduar dhe e peshuar me përgjegjësi, bashkohet për të dhënë kuptime të reja veprës.

Ky libër, përmes vlerësimeve të shumta që përmban, sjell dëshmi të çmuara, jo vetëm për vetë tekstin, por edhe për mënyrën se si ai është pritur, lexuar dhe përjetuar nga mendje të formuara dhe nga zëra që i japin peshë fjalës kritike. Në këto shkrime nuk ka thjesht mendime individuale, por gjurmë leximi që mbeten, interpretime që ndërtojnë kujtesë dhe që e pasurojnë jetën e librit përtej momentit të botimit.

Për këtë arsye, falënderimi im shkon si një mirënjohje e heshtur, por e qëndrueshme, për përkushtimin, seriozitetin dhe ndjeshmërinë me të cilën është realizuar ky botim, sepse përmes tij, libri im gjen jo vetëm jehonë, por edhe dëshmi të qëndrueshme të vlerësimit që i është bërë.

4 janar 2026
Prishtinë