Në një kohë kur historia e Sanxhakut shpesh deformohet ose anashkalohet, burimet austro-hungareze mbeten ndër dëshmitë më të rëndësishme për strukturën etnike dhe politike të këtij rajoni.
Një ndër këto burime është edhe përshkrimi i konsullit dhe studiuesit austriak Theodor Ippen, i cili në fund të shekullit XIX jep një pasqyrë të detajuar për Pazari i Ri in dhe rrethinën e tij.
Ky tekst nuk është vetëm një përshkrim gjeografik — ai përmban të dhëna të drejtpërdrejta për praninë shqiptare, strukturën shoqërore dhe rolin e Lidhjes së Prizrenit në Sanxhak.
Pazari i Ri i – nyje strategjike midis Kosovës dhe Bosnjës
Sipas Ippen-it, Pazari i Ri paraqitet si një qendër e rëndësishme komunikimi që lidh: Bosnjën, Kosovën, Shqipërinë veriore.
Ai përshkruan rrugët tregtare që çojnë drejt Pejës, Mitrovicës dhe Malit të Zi, duke e vendosur qytetin në një pozitë strategjike kyçe në Ballkanin perëndimor.
Ky përshkrim konfirmon atë që historiografia shqiptare e ka theksuar prej kohësh: Sanxhaku nuk ishte periferi, por nyje lidhëse midis hapësirave shqiptare dhe boshnjake.
Dëshmia e qartë për praninë shqiptare
Një nga elementet më të rëndësishme të këtij burimi është pranimi i drejtpërdrejtë i pranisë shqiptare në Pazari i Ri.
Ippen shkruan se popullsia përbëhej kryesisht nga boshnjakët, por me një përzierje të familjeve shqiptare, të ardhur nga: Peja, Gjakova, Shkodra.
Këto familje, sipas tij, merreshin kryesisht me tregti dhe ishin pjesë aktive e jetës urbane të qytetit.
Ky fakt është me rëndësi të veçantë, sepse:
- dëshmon lidhjet e drejtpërdrejta ekonomike dhe familjare Kosovë–Sanxhak
- konfirmon se shqiptarët nuk ishin vetëm në zonat rurale, por edhe në qendrat urbane
- rrëzon narrativat që e paraqesin Sanxhakun si hapësirë homogjene sllave
Pazari i Ri i dhe Lidhja e Prizrenit
Një tjetër element me peshë të madhe historike është roli i Pazari i Ri it në shtrirjen e Lidhja e Prizrenit.
Sipas Ippen-it:
- në Pazari i Ri u formua një komitet qendror i Lidhjes
- u krijuan degë lokale në qytete të tjera
- lëvizja mori karakter politik dhe organizativ edhe në rajonin e Rashës
Popullsia, sipas tij:
- kundërshtoi ndarjet territoriale të Perandorisë Osmane
- refuzoi presionet nga Serbia, Mali i Zi dhe Austro-Hungaria
- dhe madje u përball edhe me vetë autoritetin osman
Kjo dëshmi është shumë e rëndësishme sepse: e vendos Sanxhakun në hartën aktive të Lidhjes së Prizrenit, tregon se lëvizja nuk ishte e kufizuar vetëm në Kosovë dhe Shqipëri, konfirmon karakterin gjithëshqiptar dhe rajonal të saj,
Tradita e rezistencës dhe autonomia lokale
Ippen e përshkruan popullsinë e Pazari i Ri si: “turbulente” , “fanatike” dhe “të pabindur ndaj autoriteteve”
Megjithatë, ky përshkrim duhet lexuar në kontekst.
Ajo që ai e quan “mosbindje”, në fakt përfaqëson: një traditë të fortë autonomie lokale, një kulturë rezistence ndaj imponimeve të jashtme dhe një gatishmëri për të mbrojtur territorin
Rezistenca ndaj çarmatimit dhe përplasjet me autoritetet osmane janë dëshmi konkrete e kësaj fryme.
Diskursi i Ippen-it dhe kufizimet e tij
Si çdo burim, edhe Ippen duhet lexuar në mënyrë kritike. Përshkrimet e tij për myslimanët si “fanatikë” dhe “të rrezikshëm” pasqyrojnë: një qasje orientalistë dhe koloniale austro-hungareze, një perceptim politik të kohës ndaj popullsive jo-sllave
Megjithatë, pavarësisht këtij diskursi, ai: pranon praninë shqiptare, dokumenton aktivitetin e Lidhjes së Prizrenit, dhe konfirmon rëndësinë strategjike të Pazari të Ri.
Përshkrimi i Pazari i Ri nga Theodor Ippen përbën një dëshmi të rëndësishme historike që: konfirmon praninë shqiptare në Sanxhak, dëshmon rolin e qytetit në Lidhjen e Prizrenit, tregon strukturën komplekse etnike dhe politike të rajonit dhe e vendos Sanxhakun si pjesë integrale të zhvillimeve shqiptare në fund të shekullit XIX.
Në një kohë kur historia shpesh përdoret për qëllime politike, rikthimi te burime të tilla është thelbësor për të ndërtuar një narrativë të bazuar në dokumente dhe fakte.
Discussion about this post