Në këtë kuadër, studimi i historianit boshnjak Izet Shabotiq mbi Bihorin e epërm përbën një nga analizat më të rëndësishme për të kuptuar procesin e asaj që ai e quan “shktarrim demografik” i kësaj zone, një proces që fillon me Luftërat Ballkanike (1912–1913) dhe vazhdon në forma të ndryshme deri në fund të shekullit XX.
Luftërat Ballkanike dhe fillimi i shpërnguljeve (1912–1914)
Pushtimi i Bihorit dhe i Sanxhakut nga ushtritë serbe dhe malazeze në vitet 1912–1913 shënoi një kthesë të thellë historike. Ky moment përfaqëson jo vetëm ndryshim administrativ, por fillimin e një politike sistematike të transformimit etnik.
Sipas Shabotiqit, menjëherë pas pushtimit: u ushtrua dhunë e drejtpërdrejtë ndaj popullsisë myslimane, u konfiskua prona, u vendos kolonizimi me popullsi sllave.
Këto masa krijuan klimën e frikës që prodhoi valën e parë të muhaxhirllëkut. Vetëm përmes portit të Tivarit, deri në vitin 1914, u shpërngulën mbi 12.000 myslimanë, ndërsa edhe nga vetë Bihori i epërm dhjetëra familje u detyruan të largohen.
Ky zhvillim përputhet me dëshmitë e vëzhguesve ndërkombëtarë, si Lav Trocki, i cili raportonte për shkatërrimin sistematik të fshatrave myslimane gjatë avancimit të ushtrive ballkanike.
Politikat e Mbretërisë SKS dhe institucionalizimi i shpërnguljes
Në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, presioni mbi popullsinë myslimane mori karakter institucional. Në kuadër të Mbretërisë SKS (më pas Jugosllavisë), myslimanët trajtoheshin si element i padëshiruar dhe si pengesë për homogjenizimin etnik të shtetit.
Shabotiq thekson se propaganda për shpërngulje drejt Turqisë ishte e organizuar dhe e vazhdueshme, ndërsa marrëveshjet shtetërore me Turqinë krijuan bazë ligjore për këtë proces.
Në këtë periudhë, sipas të dhënave të tij: nga Ballkani u shpërngulën midis 348.000 dhe 475.000 myslimanë.
Ky proces përputhet drejtpërdrejt me projektet ideologjike të kohës, të artikuluara më vonë në mënyrë të qartë nga Vasa Čubrilović, i cili propozonte shpërnguljen sistematike të shqiptarëve dhe myslimanëve si zgjidhje për “çështjen kombëtare”.
Dhuna e pasluftës dhe radikalizimi i migrimeve (1919–1924)
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, dhuna ndaj popullsisë myslimane jo vetëm që nuk u ndal, por u intensifikua.
Në vitin 1919, sipas burimeve të cituara nga Shabotiq: u vranë mbi 1.300 myslimanë, u shkatërruan 194 fshatra.
Kulmi i kësaj dhune u arrit me masakrën e vitit 1924 në Shahoviq dhe Pavinë Pole, ku u vranë mbi 500 civilë myslimanë.
Këto ngjarje: krijuan trauma kolektive, nxitën vetëmbrojtjen lokale (komitë), përshpejtuan procesin e shpërnguljes.
Lufta e Dytë Botërore dhe kërcënimi ekzistencial
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, popullsia myslimane e Bihorit u përball me rrezik ekzistencial nga formacionet çetnike, të cilat kishin për objektiv krijimin e një hapësire etnikisht të pastër.
Në këtë kontekst, formimi i Milicisë Myslimane në vitin 1941, nën drejtimin e Osman ef. Rastoderit, përfaqëson një reagim të organizuar mbrojtës.
Shabotiq thekson se sulmet çetnike ishin të vazhdueshme dhe të orientuara drejt spastrimit etnik të zonës.
Kjo analizë përforcon tezën se: strukturat lokale të mbrojtjes nuk ishin thjesht formacione kolaboracioniste, por përgjigje ndaj një kërcënimi të drejtpërdrejtë për mbijetesë.
Periudha socialiste dhe vazhdimësia e presionit
Pas vitit 1945, regjimi komunist vendosi kontroll të fortë politik dhe ideologjik mbi popullsinë.
Në këtë periudhë: u eliminuan figura lokale me ndikim, u kufizua jeta fetare, u ushtrua presion për integrim ideologjik.
Megjithëse dhuna e drejtpërdrejtë u reduktua, presioni strukturor vazhdoi të prodhonte migrime.
Marrëveshja jugosllavo-turke (1953) dhe eksodi masiv
Një moment kyç në destruktimin demografik të Bihorit ishte marrëveshja e vitit 1953 ndërmjet Jugosllavisë dhe Turqisë.
Sipas Shabotiqit: në periudhën 1953–1961 u shpërngulën 291.298 persona drejt Turqisë .
Ky proces: u mbështet nga aparati shtetëror, shpesh kërkonte deklarim si “turk” për të mundësuar emigrimin.
Migrimet moderne dhe diaspora
Pas viteve 1970, migrimet vazhduan, por me drejtime të reja: drejt Bosnjës, Kosovës dhe Evropës Perëndimore, drejt diasporës ekonomike.
Si pasojë, u krijua një diasporë e gjerë bihorase, ndërsa vetë rajoni pësoi zbrazje të vazhdueshme.
Destruktimi demografik si proces afatgjatë
Një nga kontributet më të rëndësishme të Šabotićit është analiza statistikore e stagnimit demografik.
Ai tregon se: në vitin 1931 Bihori kishte rreth 5.000 banorë, në vitin 2003 vetëm 5.702 banorë.
Ky stagnim për më shumë se shtatë dekada: përbën devijim drastik nga zhvillimi natyror, dëshmon për një proces të qëllimshëm të dobësimit demografik.
Sipas tij, sot rreth dy të tretat e popullsisë me origjinë nga Bihori jetojnë jashtë këtij rajoni.
Analiza e migrimeve në Bihor, e mbështetur në studimin e Izet Shabotiqit, dëshmon se kemi të bëjmë me një proces të vazhdueshëm dhe të strukturuar të transformimit demografik.
Nga dhuna e drejtpërdrejtë e viteve 1912–1913, te politikat shtetërore të Mbretërisë Jugosllave, terrori ndërmjet dy luftërave, kërcënimi ekzistencial gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe marrëveshjet e pasluftës për shpërngulje, krijohet një vijë e qartë historike:
Migrimet nuk ishin zgjedhje – ato ishin pasojë e presionit sistematik.
Në këtë kuptim, rasti i Bihorit mund të trajtohet si një model i “shkatrrim demografik të qëllimshëm”, që lidhet drejtpërdrejt me projektet politike për transformimin etnik të hapësirës së Sanxhakut dhe më gjerë.
Discussion about this post