Dokument austro-hungarez: Sanxhaku ishte shqiptar në prag të Kongresit të Berlinit!

Në një kohë kur debatet mbi identitetin historik të Sanxhakut vazhdojnë edhe sot, dokumentet arkivore të diplomacisë austro-hungareze ofrojnë një dëshmi të pakontestueshme: në vitin 1877, kjo trevë ishte e banuar në masë të konsiderueshme nga shqiptarët.

Raporti i konsullit austro hungarez Lippih, i botuar nga studiuesi Marenglen Verli, dëshmon se në Sanxhakun e Jeni Pazarit jetonin rreth 30.000 shqiptarë, të gjithë të besimit mysliman – një fakt që ndriçon qartë realitetin demografik të kësaj hapësire në prag të Kongresit të Berlinit.

Në prag të Kongresi i Berlinit, kur fuqitë e mëdha po vendosnin fatin politik të Ballkanit, dokumentet diplomatike austro-hungareze ofrojnë një pasqyrë të qartë mbi realitetin demografik dhe etnik të viseve shqiptare.

Një ndër këto dokumente me rëndësi të veçantë është raporti i konsullit austro-hungarez F. Lippih, i analizuar dhe botuar nga studiuesi Marenglen Verli në revistën Studime Historike (2008). Ky burim jep të dhëna të drejtpërdrejta për përbërjen etnike, fetare dhe sociale të  ashtuquajturës “Shqipëri e Veriut” në vitin 1877.

Sanxhaku i Jeni Pazarit sipas raportit të vitit 1877

Sipas të dhënave statistikore të paraqitura nga konsulli Lippih:
Në Sanxhakun e Jeni Pazarit jetonin rreth  30.000 shqiptarë, dhe ata ishin 100% të besimit mysliman.

Kjo e dhënë është veçanërisht domethënëse, sepse: konfirmon praninë e fuqishme shqiptare në këtë rajon; dëshmon për një homogjenitet fetar (mysliman) në këtë segment të popullsisë shqiptare; rrëzon narrativat e mëvonshme që e paraqesin këtë hapësirë si kryesisht sllave.

Sanxhaku në kuadër të “Shqipërisë së Veriut”
Në të njëjtin dokument, Lippih e konsideron Sanxhakun e Jeni Pazarit pjesë të hapësirës së gjerë të “shqiptarëve të veriut”, së bashku me sanxhaqe si: Shkodra, Prizreni, Dibra, Shkupi, Nishi.

Në total, sipas tij, në këtë hapësirë jetonin: rreth 798.250 shqiptarë, kundrejt 548.000 jo-shqiptarëve

Kjo tregon qartë se shqiptarët përbënin një faktor demografik dominant në prag të ndryshimeve të mëdha politike që do të sillte Kongresi i Berlinit.

 Vlera historike e dokumentit
Raporti i Lippih-it ka disa veçori që e bëjnë burim të rëndësishëm:
Burim diplomatik i jashtëm – nuk është prodhim i elitave lokale, por i një administrate perandorake me interes strategjik në Ballkan.
Qasje statistikore dhe analitike – përfshin ndarje sipas fesë, etnisë dhe administrimit.
Kontekst politik – lidhet drejtpërdrejt me rivalitetin austro-hungarez ndaj ekspansionit sllav.

Vetë dokumenti thekson se shqiptarët duhej të konsideroheshin si një faktor politik i rëndësishëm kundër sllavizimit të Ballkanit .

Implikimet për historinë e Sanxhakut
Këto të dhëna kanë rëndësi të veçantë për historiografinë e Sanxhakut: dëshmojnë se Sanxhaku i Novi Pazarit nuk ishte një hapësirë homogjene sllave; konfirmojnë praninë e konsoliduar shqiptare para vitit 1878; mhedhin dritë mbi proceset e mëvonshme të: shpërnguljes, asimilimit, dhe ndryshimeve demografike.

Dokumentet e vitit 1877 tregojnë qartë se Sanxhaku i Jeni Pazarit ishte pjesë integrale e hapësirës shqiptare – jo vetëm në aspektin etnik, por edhe në atë kulturor dhe fetar.
Kjo e vërtetë historike, e dëshmuar nga diplomacia austro-hungareze, mbetet një argument i fortë kundër deformimeve të mëvonshme historiografike.