Hyrje redaksionale
Në letërsinë e Qamil Sijariqit ka tregime që lexohen si rrëfime të zakonshme, por që fshehin kuptime shumë më të thella. Një ndër to është tregimi “Hrt”, të cilin në shqip mund ta përkthejmë si “Zagari”.
Në shikim të parë duket se kemi të bëjmë me historinë e një qeni gjuetie që largohet nga vendlindja dhe përfundon në një mjedis ku nuk arrin të përshtatet. Por sa më shumë që lexuesi hyn në botën e tregimit, aq më qartë kupton se autori nuk po shkruan për një kafshë.
Ai po shkruan për mallin, për kujtesën, humbjen dhe mbi të gjitha, për vendlindjen.
Një zagar nga Doliqi
Tregimi fillon në Doliq të Peshterit, të cilin Sijariqi e përshkruan si vendin e fushave të pafundme dhe të hapësirave të lira.
Aty jetonin zagarët e famshëm të Doliqit. Aty ishte bota e tyre natyrore. Aty vraponin pa pengesa. Aty ndiheshin zotër të hapësirës. Që në faqet e para kuptohet se autori nuk po përshkruan vetëm një peizazh. Ai po përshkruan një botë ideale. Një botë që ekziston në kujtesë.
Kur njeriu largohet nga vendi i vet
Kur zagari dërgohet në Bihor, gjithçka ndryshon. Në vend të fushave të gjera gjen male. Në vend të horizontit të hapur gjen pyje. Në vend të lirisë gjen kufizim. Ai nuk arrin të gjuajë. Nuk arrin të vrapojë. Nuk arrin të jetojë si më parë.
Dhe pikërisht këtu fillon alegoria. Sepse edhe njeriu, kur largohet nga mjedisi që e ka formuar, shpesh humbet një pjesë të vetes.
Zagari si metaforë
Në letërsinë botërore, kafshët shpesh përdoren për të shprehur fatin e njeriut.
Te Sijariqi, zagari është shumë më tepër se një qen gjuetie.
Ai përfaqëson: njeriun e shkëputur nga rrënjët; mërgimtarin; të huajin; njeriun që jeton me kujtimet e së kaluarës.
Prandaj tragjedia e tij nuk është fizike. Tragjedia e tij është shpirtërore. Ai vazhdon të jetojë. Por nuk jeton më në botën e vet.
Doliqi si parajsa e humbur
Në gjithë tregimin ndihet prania e Doliqit. Edhe kur nuk përmendet drejtpërdrejt. Ai është gjithmonë aty. Në kujtim. Në mall.
Në krahasimet që bën autori.
Doliqi shfaqet si simbol i një kohe kur gjithçka kishte kuptim.
Kur njeriu e dinte vendin e vet.
Kur bota ishte më e thjeshtë.
Në këtë aspekt, Doliqi bëhet për Sijariqin ajo që vendlindja është për çdo njeri: një parajsë e humbur që nuk rikthehet më.
Hëna dhe kujtesa
Një nga skenat më të bukura të tregimit është ajo kur zagari plak shikon hënën.
Ai nuk mund të vrapojë më.
Nuk mund të gjuajë më.
Por me sy vazhdon ta ndjekë.
Në të vërtetë ai nuk po ndjek hënën.
Ai po ndjek kujtimet e veta.
Në ato çaste: nuk ekzistojnë më malet e Bihorit; nuk ekzistojnë më vitet e pleqërisë; nuk ekziston më vetmia.
Ekzistojnë vetëm fushat e Doliqit.
Dhe zagari i ri që vrapon përsëri nëpër to.
Kjo është një nga metaforat më të bukura të mallit për vendlindjen në letërsinë e Sanxhakut.
Një tregim për Sanxhakun
Lexuesi mund të pyesë:
Pse ky tregim vazhdon të na prekë edhe sot?
Sepse ai nuk flet vetëm për një zagar.
Ai flet për fatin e shumë njerëzve të Sanxhakut.
Për ata që janë larguar.
Për ata që kanë emigruar.
Për ata që jetojnë larg vendlindjes.
Për ata që ruajnë në kujtesë një fshat, një shtëpi, një peizazh apo një gjuhë të fëmijërisë.
Në këtë kuptim, “Zagari” është një tregim universal.
Por njëkohësisht është edhe thellësisht sanxhakas.
Dëshmia e një bote që po zhdukej
Kur Sijariqi shkruante këtë tregim, ai e kuptonte se bota e vjetër e Peshterit po ndryshonte.
Po ndryshonin: mënyra e jetesës; marrëdhëniet njerëzore; zakonet; peizazhet shoqërore.
Prandaj “Zagari” mund të lexohet edhe si një elegji për një botë që po zhdukej para syve të autorit. Një botë që ai përpiqej ta shpëtonte nëpërmjet letërsisë.
Përfundim
Pak tregime arrijnë të bashkojnë me kaq mjeshtëri peizazhin, kujtesën dhe fatin e njeriut sa “Zagari” i Qamil Sijariqit. Nën rrëfimin për një qen gjuetie fshihet historia e një qenieje që nuk pushon së kërkuari vendin e vet.
Ashtu si shumë njerëz që largohen nga vendlindja, edhe zagari jeton mes dy botëve: njërës që e ka humbur, dhe tjetrës ku nuk arrin të bëhet plotësisht i vetvetes.
Prandaj “Zagari” mbetet një nga tregimet më të bukura të letërsisë së Sanxhakut dhe një nga metaforat më prekëse për mallin ndaj vendlindjes.
Vazhdon…
BIHORI I QAMIL SIJARIQIT (IV)
“Bihorasit” – romani i një bote që po zhdukej
Në pjesën e ardhshme do të hyjmë në kryeveprën e Qamil Sijariqit, romanin “Bihorasit”, ku Bihori nuk paraqitet vetëm si krahinë, por si një univers i tërë njerëzor, kulturor dhe historik.
Discussion about this post