Debati mbi natyrën e antifashizmit në hapësirën jugosllave gjatë Luftës së Dytë Botërore mbetet i dominuar nga një qasje reduksioniste, e cila e identifikon antifashizmin pothuajse ekskluzivisht me strukturat e Partia Komuniste e Jugosllavisë dhe lëvizjen partizane.
Megjithatë, analiza e autorëve shqiptarë, veçanërisht Marenglen Verli, ofron një kornizë më të gjerë interpretuese, e cila lejon të kuptohet antifashizmi si një fenomen shumëdimensional — jo vetëm ideologjik, por edhe praktik, i lidhur ngushtë me mbrojtjen e popullsisë civile.
Kjo kornizë bëhet veçanërisht e rëndësishme kur aplikohet në rajone si Bihori dhe Sanxhaku, ku realiteti i luftës nuk mund të reduktohet në skemat klasike partizane.
Bihori dhe tërë Sanxhaku: hapësirë e konfliktit ekzistencial
Ndryshe nga disa zona të tjera të Jugosllavisë, ku konflikti kishte një dimension të fortë ideologjik, në Bihor dhe në pjesë të mëdha të Sanxhakut lufta mori karakter të theksuar ekzistencial.
Popullsia myslimane dhe shqiptare përballej me: kërcënim të drejtpërdrejtë nga formacionet çetnike; programe të dokumentuara për spastrime etnike; dhe një klimë të përgjithshme dhune të organizuar.
Dokumentet e lëvizjes çetnike, përfshirë raportet e Pavle Đurišić drejtuar Draža Mihailović, dëshmojnë qartë se objektivi nuk ishte vetëm kontrolli territorial, por eliminimi i popullsisë myslimane dhe shqiptare.
Në këtë kontekst, lufta në Bihor nuk ishte thjesht pjesë e një konflikti të përgjithshëm antifashist, por një përballje për mbijetesë fizike.
Organizimi i rezistencës lokale
Përballë këtij kërcënimi, popullsia vendase reagoi përmes formave të ndryshme të organizimit:
Milicia myslimane popullore.- formacione të krijuara në nivel lokal, me qëllim mbrojtjen e fshatrave dhe të popullsisë civile.
Vullnetarët – një element me rëndësi të veçantë, i cili dëshmon për një dimension më të gjerë të solidaritetit dhe organizimit shqiptar.
Këto struktura nuk ishin homogjene dhe nuk vepronin gjithmonë në kuadër të një komande të centralizuar, por kishin një funksion të qartë: mbrojtjen e popullsisë nga dhuna çetnike.
Problemi i interpretimit: përtej etiketës së “kolaboracionizmit”
Një nga çështjet më të debatueshme në historiografi është mënyra se si janë interpretuar këto formacione.
Narrativa e ndërtuar nga Partia Komuniste e Jugosllavisë i ka paraqitur ato si: reaksionare, kolaboracioniste, dhe në kundërshtim me luftën antifashiste.
Megjithatë, analiza e Verlit tregon se kjo ishte pjesë e një strategjie më të gjerë për të: delegjitimuar faktorët shqiptarë; dhe për të justifikuar politikat e mëvonshme ndaj Kosovës dhe shqiptarëve. Kjo qasje bie në kundërshtim me realitetin në terren, ku shumë nga këto formacione ishin të përfshira drejtpërdrejt në mbrojtjen e civilëve.
Dimensioni gjenocidal dhe legjitimiteti i rezistencës
Kur analiza e Bihorit vendoset në kontekstin e programeve çetnike, siç theksohet edhe nga Hakif Bajrami, bëhet e qartë se:
• ekzistonte një projekt i dokumentuar për eliminimin e shqiptarëve dhe myslimanëve;
• dhuna nuk ishte spontane, por pjesë e një strategjie të organizuar;
• dhe aksionet e janarit 1943 përbëjnë kulmin e kësaj politike.
Në këto kushte, rezistenca e armatosur lokale nuk mund të interpretohet si fenomen i rastësishëm apo periferik. Ajo përfaqëson një reagim të drejtpërdrejtë ndaj një kërcënimi gjenocidar.
Antifashizmi si funksion historik
Duke u mbështetur në këtë analizë, është e nevojshme të bëhet një dallim i rëndësishëm: antifashizmi si përkatësi ideologjike (partizane); dhe antifashizmi si funksion historik (rezistencë ndaj dhunës dhe shfarosjes).
Në këtë kuptim:f ormacionet e milicisë myslimane popullore dhe vullnetarët shqiptarë në Bihor nuk ishin domosdoshmërisht pjesë e lëvizjes partizane; por në veprimtarinë e tyre konkrete, ata kontribuuan në pengimin e një projekti të dhunshëm dhe shfarosës.
Nga të gjitha sa u tha, mund të formulohet kjo tezë:
Në kushtet e një kërcënimi të dokumentuar gjenocidar nga formacionet çetnike, organizimi i milicisë myslimane dhe pjesëmarrja e vullnetarëve shqiptarë nga Kosova në mbrojtjen e popullsisë në Bihor dhe në Sanxhak duhet të interpretohen si forma të rezistencës antçetnike dhe, në këtë kuptim, si manifestime të një antifashizmi funksional në terren.
“Këto formacione nuk përfaqësonin domosdoshmërisht antifashizmin ideologjik-partizan, por në funksionin e tyre mbrojtës dhe në luftën kundër çetnikëve, ato kryen rol objektivisht antifashist.”
Përfundim
Rasti i Bihorit dëshmon se realiteti i Luftës së Dytë Botërore në këtë hapësirë është shumë më kompleks sesa paraqitjet e thjeshtuara historiografike.
Ai kërkon: një qasje të diferencuar analitike, një përdorim kritik të burimeve, dhe një riformulim të koncepteve bazë si “antifashizëm”, “rezistencë” dhe “kolaboracionizëm”.
Vetëm në këtë mënyrë mund të arrihet një kuptim më i plotë dhe më i drejtë i historisë së Bihorit dhe të Sanxhakut.
(Më gjerësisht dhe poshtëshënimet-fusnotat, kismet, dasht Zoti, në monografi “Gjenocidi çetnik…..”)
Discussion about this post