Në një intervistë prekëse për televizionin RTV7 në Tuzla, shkrimtarja e re boshnjake Aida Kamber foli për librin e saj të parë autobiografik “Sejdia”, një vepër që në pamje të parë flet për fëmijërinë gjatë luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë, por që në thelb është edhe një rrëfim për identitetin e humbur familjar.
Për ne shqiptarët, kjo intervistë ka një rëndësi të veçantë. Jo vetëm sepse autorja flet për prejardhjen shqiptare të gjyshit të saj, por sepse ajo prek një fenomen që gjatë shekullit XX ka prekur mijëra familje në Bosnjë, Sanxhak, Kosovë, Maqedoni dhe Mal të Zi: humbjen graduale të identitetit etnik dhe të kujtesës familjare.
Fëmijëria nën granata
Aida Kamber ishte vetëm 11 vjeçe kur filloi lufta në Bosnjë dhe Hercegovinë. Libri i saj është shkruar nga këndvështrimi i një fëmije që jeton nën rrethimin e Sarajevës.
Ajo shpjegon se nuk e shkroi librin vetëm për veten.
“Kjo është historia prekëse e të gjithë fëmijëve në Bosnjë dhe Hercegovinë që në atë kohë ishin 9, 10, 11 ose 13 vjeç. Ndjeva nevojën ta shkruaj këtë libër jo vetëm për veten time, por edhe për bashkëmoshatarët e mi që kaluan të njëjtën përvojë.”
Sipas saj, shumë lexues të librit kanë qarë gjatë leximit sepse në faqet e tij kanë njohur fëmijërinë e tyre të humbur.
“Ky libër zgjoi emocione që shumë prej tyre i kishin fshehur nga vetja. Pothuajse të gjithë qanë. Ata vajtuan fëmijën që kanë qenë dikur.”
Në këtë deklaratë ndodhet ndoshta mesazhi më i fortë i librit: lufta nuk vret vetëm njerëz, por edhe fëmijërinë.
“Unë vajtoj Aidën e vogël”
Një nga momentet më prekëse të intervistës është kur autorja flet për veten.
“Unë vajtoj Aidën time të vogël, vajzën që duhej të kalonte atë periudhë të jetës. Sot jam një grua që ende bart traumat e asaj kohe.”
Në këto fjalë nuk flet vetëm Aida Kamber.
Flet një brez i tërë që u rrit në luftë.
Ajo pranon se traumat nuk zhduken kurrë plotësisht.
“Edhe pse i mbaj fort brenda vetës, ato plagë ekzistojnë ende.”
Kjo është arsyeja pse libri nuk është thjesht një kujtim historik. Ai është një përpjekje për shërim.
Jeta në bodrumet e Sarajevës
Fëmijët e Sarajevës së rrethuar jetonin mes lojës dhe frikës.
Aida kujton se ditët i kalonin në bodrume.
“Ishim gjithmonë bashkë në bodrum. Luanim me kukulla, shpiknim lojëra, përpiqeshim të jetonim si fëmijë.”
Por jashtë bodrumeve i priste realiteti i luftës.
“Më e vështira ishte të shkoje në shkollë. Ishim vazhdimisht nën snajper dhe nën granata.”
Një kujtim i veçantë mbetet edhe sigurimi i ujit.
“Kur shkonim të merrnim ujë, rrezikonim jetën për një pikë ujë. Sot e vlerësojmë ujin ndryshe. Për ne ai është një pasuri e paçmueshme.”
Këto fjalë tregojnë më mirë se çdo statistikë se çfarë do të thotë lufta për një fëmijë.
Mesazhi për Bosnjën e sotme
Libri nuk është vetëm një kthim në të kaluarën.
Ai është edhe një paralajmërim.
Aida Kamber u bën thirrje politikanëve dhe qytetarëve të Bosnjës dhe Hercegovinës të mos luajnë me paqen.
“Ndalo. Ulu. Bëj marrëveshje. Sepse marrëveshja ndërton shtëpi.”
Dhe më tej shton: “Askush nuk duhet të lejojë kthimin në vitet e nëntëdhjetë. Asnjë fëmijë në këtë botë nuk meriton të përjetojë atë që përjetuam ne.” Kjo është ndoshta porosia më universale e librit.
“Gjyshi im ishte shqiptar”
Për lexuesin shqiptar, pjesa më interesante e intervistës fillon kur autorja shpjegon titullin e librit.
Gazetarja e pyet se çfarë do të thotë “Sejdia”.
Përgjigjja e Aida Kamberit është befasuese.
“Gjyshi im ishte shqiptar.”
Pastaj ajo vazhdon: “Gjatë kohës së Titos shqiptarët humbnin identitetin e tyre. Ndryshonin mbiemrat. Sejdia ishte mbiemri i gjyshit tim.”
Kjo deklaratë ka një peshë të jashtëzakonshme historike.
Sepse nuk vjen nga një historian.
Nuk vjen nga një aktivist.
Nuk vjen nga një studiues i identitetit.
Ajo vjen nga një grua boshnjake e brezit të ri, e cila po kërkon rrënjët e familjes së saj.
Një mbiemër si kujtesë
Për Aidën, “Sejdia” nuk është vetëm emri i një libri.
Është një përpjekje për të rikthyer në kujtesë një histori familjare të harruar.
Ajo thotë: “Doja të tregoja se çfarë humbëm. Humbëm mbiemrin. Humbëm një pjesë të identitetit. Humbëm fëmijërinë. Humbëm rininë. Humbëm pleqërinë e gjyshërve tanë.”
Në këto fjalë ndodhet drama e shumë familjeve të Ballkanit.
Historia e një mbiemri të ndryshuar shpesh është historia e një identiteti të humbur.
Pse kjo histori është e rëndësishme për shqiptarët?
Sepse rrëfimi i Aida Kamberit nuk është një rast i izoluar.
Në Bosnjë, Sanxhak, Mal të Zi dhe në vise të tjera të ish-Jugosllavisë ekzistojnë shumë familje që ruajnë kujtesën për origjinën e tyre shqiptare, por që me kalimin e brezave kanë humbur gjuhën, mbiemrin ose vetëdijen për prejardhjen.
Prandaj “Sejdia” është më shumë se një libër lufte.
Është një libër për kujtesën.
Për identitetin.
Për familjen.
Për pyetjen që shumë njerëz në Ballkan ende ia bëjnë vetes:
Kush ishim dhe çfarë humbëm gjatë rrugës?
Kur dëgjon Aidën duke folur për fëmijërinë nën granatat e Sarajevës, ndien dhimbjen e një brezi që u rrit në luftë.
Kur e dëgjon të flasë për gjyshin e saj shqiptar dhe mbiemrin “Sejdia”, kupton se libri nuk flet vetëm për luftën.
Libri flet për kujtesën. Për rrënjët. Për familjen.
Për atë pjesë të historisë që nuk shkruhet gjithmonë në dokumente, por jeton në tregimet e gjyshërve dhe në kujtesën e pasardhësve.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye “Sejdia” prek kaq shumë lexues. Sepse secili prej nesh, në një mënyrë ose në një tjetër, kërkon diçka që ka humbur gjatë rrugës: një kujtim, një njeri të dashur, një copë fëmijërie ose një pjesë të identitetit të vet.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i fuqishëm i Aida Kamberit:
Historia mund të na marrë shumë gjëra, por kujtesën nuk mund të na e marrë askush, për sa kohë që kemi guximin ta tregojmë.
Discussion about this post