BIHORI I QAMIL SIJARIQIT (I)

Qamil Sijariqi (boshnj. Ćamil Sijarić, 1913–1989) konsiderohet një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të Sanxhakut dhe letërsisë boshnjake të shekullit XX. Nëpërmjet tregimeve dhe romaneve të tij ai ruajti kujtesën e Bihorit, Peshterit dhe botës tradicionale të Sanxhakut, duke u bërë kronisti letrar i një krahine dhe i njerëzve të saj.

Ai konsiderohet një nga prozatorët më të rëndësishëm të letërsisë boshnjake dhe jugosllave të shekullit XX, ndërsa për lexuesin e Sanxhakut mbetet para së gjithash kronisti letrar i Bihorit, Peshterit dhe njerëzve të këtij rajoni.

Në veprat e tij jetojnë ende rrugët e vjetra të karvaneve, kullat e fshatrave, odat e burrave, gratë e Bihorit, mërgimtarët, barinjtë dhe udhëtarët e harruar të një kohe që nuk ekziston më.

Nga Bihori në letërsinë jugosllave

Qamil Sijariq lindi më 18 dhjetor 1913 në fshatin Shipovicë (Šipovice) të Bihorit, në një familje të thjeshtë myslimane. Fëmijëria e tij u shënua nga humbja e hershme e babait, gjë që ndikoi dukshëm në jetën dhe formimin e tij shpirtëror.

Një pjesë të fëmijërisë e kaloi te dajat e tij në Doliq të Peshterit, vend që më vonë do të bëhej një nga hapësirat më të dashura dhe më të pranishme në kujtesën e tij letrare.

Pas shkollimit në Novi Pazar dhe më vonë në Shkup, ai studioi drejtësi në Beograd, ndërsa pjesën më të madhe të jetës profesionale e kaloi si gazetar, publicist dhe shkrimtar.

Me kalimin e viteve, emri i tij u bë një nga më të njohurit në letërsinë e ish-Jugosllavisë.

Shkrimtari i njerëzve të zakonshëm

Ndryshe nga shumë autorë të kohës së tij, Sijariqi nuk u përqendrua te elitat politike, mbretërit apo komandantët ushtarakë.

Herojtë e tij janë: fshatarët; udhëtarët; gratë e fshatit; mërgimtarët; tregtarët; barinjtë; dhe njerëzit e zakonshëm.

Ai shkruante për ata që rrallë përmenden në histori, por që përbëjnë themelin e jetës së një shoqërie.

Në këtë kuptim, veprat e tij janë një arkiv i gjallë i jetës së Sanxhakut.

Bihori si univers letrar

Për Sijariqin, Bihori nuk ishte thjesht vendlindje.

Ai ishte një botë e tërë.

Në romanet dhe tregimet e tij shfaqen:lumenjtë e Bihorit; fshatrat malore; rrugët e vjetra tregtare; tregjet; odat; dasmat; varfëria; krenaria njerëzore; dhe lufta e përditshme për mbijetesë.

Prandaj shumë kritikë letrarë e kanë quajtur atë “Homeri i Bihorit” ose “kronisti i Sanxhakut”.

Ai nuk shkroi historinë politike të rajonit.

Ai shkroi historinë njerëzore të tij.

Doliqi në kujtesën e shkrimtarit

Një vend të veçantë në krijimtarinë e tij zë Doliqi i Peshterit.

Në shumë vepra, Doliqi shfaqet si simbol i: fëmijërisë; lirisë; hapësirës së pafund; dhe kujtesës së humbur.

Tregimi i famshëm “Hrt” është shembulli më i mirë i kësaj bote.

Fushat e gjera të Doliqit nuk janë vetëm peizazh.

Ato janë metaforë e një bote të humbur që autori e kërkon vazhdimisht në kujtesën e tij.

Një urë mes kulturave

Për lexuesin shqiptar, figura e Sijariqit ka një rëndësi të veçantë.

Vetë autori kishte folur për lidhjet e hershme me Doliqin dhe për njohjen e gjuhës shqipe gjatë fëmijërisë së tij.

Kjo dëshmi nuk duhet parë si argument politik, por si pjesë e realitetit kulturor dhe shoqëror të Peshterit të fillimshekullit XX, ku bashkëjetonin tradita, gjuhë dhe ndikime të ndryshme.

Prandaj vepra e tij mund të lexohet si një urë kulturore ndërmjet botëve që për shumë kohë kanë jetuar pranë njëra-tjetrës.

Pse ta lexojmë sot Qamil Sijariqin?

Sepse në veprat e tij ruhen: kujtesa e Bihorit; kujtesa e Peshterit; jeta tradicionale e Sanxhakut; gjuha popullore; zakonet; mikpritja; dhe malli për vendlindjen.

Në një kohë kur globalizimi dhe emigrimi po ndryshojnë shpejt fytyrën e rajonit, veprat e Sijariqit na kujtojnë se çdo krahinë ka kujtesën e saj dhe se ajo kujtesë meriton të ruhet.

Përfundim

Pak shkrimtarë kanë arritur të identifikohen aq fort me vendlindjen e tyre sa Qamil Sijariq. Ai e ngriti Bihorin nga një krahinë e vogël malore në një univers letrar të njohur në mbarë hapësirën jugosllave. Përmes tregimeve dhe romaneve të tij, ai ruajti zërat, zakonet dhe ëndrrat e njerëzve të zakonshëm, duke i bërë pjesë të letërsisë së përjetshme.

Prandaj, kur lexojmë Sijariqin, nuk lexojmë vetëm një shkrimtar.

Ne lexojmë Bihorin.

Ne lexojmë Sanxhakun.

Ne lexojmë kujtesën e një bote që vazhdon të jetojë në faqet e librave të tij.

Dardaniapress.net

Vazhdon…

BIHORI I QAMIL SIJARIQIT (II)

Doliqi i fëmijërisë së Qamil Sijariqit

Në pjesën e ardhshme do të ndalemi te Doliqi i Peshterit – vendi që formësoi kujtesën e shkrimtarit dhe që u bë një nga simbolet më të fuqishme të krijimtarisë së tij.