Sanxhaku në marrëdhëniet ndërkombëtare: Nga Paqja e Bukureshtit deri te Referendumi

Në një analizë historiko-politike, historiani Admir Lisica trajton pozicionin e Sanxhakut në marrëdhëniet ndërkombëtare – nga Paqja e Bukureshtit deri te Referendumi për autonomi i vitit 1991, duke ndriçuar momentet kyçe që kanë formësuar statusin dhe aspiratat politike të boshnjakëve të këtij rajoni.

Tekstin në vijim e sjellim të përkthyer në shqip, duke iu referuar burimit PISjournal.

1 Nëntor 2024

Admir Lisica
Autori është magjistër i historisë, hulumtues në fushën e marrëdhënieve politike rajonale, politikave ndërkombëtare dhe komuniteteve diasporike. Është doktorant në Fakultetin e Shkencave Politike në Sarajevë.

PISjournal – Historia e boshnjakëve të Sanxhakut, në tërësinë e saj, është e ndërthurur me historinë e bashkëkombësve të tyre në Bosnje dhe Hercegovinë, gjë që është e kuptueshme, pasi boshnjakët kanë jetuar së bashku në forma të ndryshme të sistemeve shtetërore për disa qindra vjet.

Me Paqen e Bukureshtit të vitit 1913, e cila i dha fund Luftës së Dytë Ballkanike, u dakordua ndarja e Sanxhakut në pjesën malazeze dhe atë serbe. Pas Kongresit të Berlinit, ky ishte momenti i dytë katastrofik për boshnjakët, pasojat e të cilit janë të dukshme edhe sot. Megjithë rrethanat e pafavorshme, boshnjakët gjatë Luftës së Parë Botërore në territorin e Sanxhakut u përpoqën të luftojnë për të drejtat e tyre hapur dhe pa frikë, siç dëshmojnë ngjarjet e vitit 1917. Në fund të luftës në këtë pjesë të Evropës, kryetarët e komunave të qyteteve të Sanxhakut vendosën të mblidhen në gusht në Sjenicë për të marrë një vendim të përbashkët për të ardhmen e Sanxhakut dhe popullit që jetonte në të. Të gjithë kryetarët dhe pjesëmarrësit e konferencës u përcaktuan për veçantinë e Sanxhakut.

Autoritetet serbe dhe malazeze e konsideruan këtë akt si thellësisht armiqësor, ndërsa pjesëmarrësit e konferencës u detyruan në fund të largohen nga territori i Sanxhakut për shkak të represionit të ushtruar ndaj tyre. Konferenca e Sjenicës kishte për synim zgjidhjen e çështjes së Sanxhakut, por kjo nismë nuk pati sukses të madh. Me hyrjen në shtetin e përbashkët – Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (SHS) – Sanxhaku ra në plan të dytë dhe rrëfimi për të filloi të shtypej gradualisht nga hapësira publike.

Gjatë dhe menjëherë para Luftës së Dytë Botërore, Sanxhaku ishte në shënjestër të formacioneve çetnike që kryen krime të tmerrshme ndaj popullsisë myslimane. Edhe pse boshnjakët e Sanxhakut ishin pjesëmarrës aktivë në lëvizjen antifashiste, kjo nuk ndikoi në padrejtësitë që u bënë ndaj tyre nga autoritetet komuniste. Ngjarja në lagjen Hadžet të Novi Pazarit, ku u vranë më shumë se 1.500 boshnjakë në një periudhë shumë të shkurtër, flet mjaftueshëm për qëndrimin e autoriteteve komuniste të asaj kohe ndaj tyre. As fakti që një nga heronjtë më të mëdhenj kombëtarë ishte boshnjak nga Bijelo Polja – Rifat Burdžović Tršo – nuk i shpëtoi intelektualët dhe personalitetet e Novi Pazarit në fund të luftës.

Të gjitha këto ngjarje shkaktuan një eksod të madh të boshnjakëve nga Sanxhaku drejt Republikës së Turqisë, në kërkim të një jete më të sigurt. Shpërngulja vazhdoi gjatë gjithë 45 viteve të ekzistencës së Jugosllavisë, kryesisht për arsye ekonomike.

Pak para fillimit të proceseve demokratike në ish-Jugosllavi, boshnjakët e Sanxhakut filluan të organizohen rreth idesë së Partisë së Aksionit Demokratik (SDA). Tubimet e mëdha në Novi Pazar dhe Sjenicë gjatë verës së vitit 1990 treguan disponimin e boshnjakëve dhe qëndrimin e tyre të fortë ndaj aspiratave të mëdha serbe. Ngjarjet në Slloveni dhe Kroaci nxitën diskutime serioze edhe në Sanxhak për statusin e ardhshëm politik të këtij rajoni me shumicë boshnjake brenda Serbisë dhe Malit të Zi.

Kjo çështje u intensifikua në fillim të verës së vitit 1991, kur anëtarë të njohur të SDA-së së Sanxhakut dhe intelektualë të tjerë boshnjakë, të mbledhur rreth Këshillit Nacional Mysliman të Sanxhakut (më vonë Këshilli Kombëtar Boshnjak – BNV), vendosën të shfrytëzonin të drejtën e paraparë nga ligjet e RSFJ-së për organizimin e referendumit me qëllim zgjidhjen e çështjeve vitale.

Vendimi përfundimtar për shpalljen e referendumit në territorin e gjithë Sanxhakut iu dërgua autoriteteve më 10 korrik 1991, me kërkesë të qartë. Letra u nënshkrua nga përfaqësuesit e SDA-së, të udhëhequr nga kryetari dr. Sulejman Ugljanin. Meqenëse përgjigjja mungoi për tre muaj, Këshilli Nacional Mysliman vendosi më 11 tetor ta shpallë referendumin dhe ta caktojë për 25 tetor 1991.

Pyetja referendare ishte:
“A jeni për autonomi të plotë politike dhe territoriale të Sanxhakut me të drejtë bashkimi me një nga republikat sovrane?”

Megjithë kundërshtimet e pushtetit, referendumi u mbajt dhe zgjati tri ditë. Policia arrestonte persona të dyshuar si organizatorë dhe konfiskonte materiale. Në disa qytete si Priboj dhe Plevlje, tensionet ishin të larta. Madje, më 26 tetor 1991, në oborrin e Xhamisë së Husein Pashës në Plevlje u hodh një mjet shpërthyes që dëmtoi zyrat e SDA-së dhe objektin fetar.

Në referendum morën pjesë 185.437 qytetarë të nacionaliteteve boshnjake, shqiptare, rome, serbe dhe turke. Për autonomi votuan 183.302 qytetarë, ose 98,85% e votuesve, që përbënte 69,39% të numrit të përgjithshëm të regjistruar.

Rezultatet nuk u njohën nga autoritetet serbo-malazeze. Pas kësaj, represioni ndaj boshnjakëve u shtua dhe filluan shpërngulje masive drejt Evropës Perëndimore.

Në bazë të dokumenteve të Konferencës Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, Këshilli Kombëtar Boshnjak më 6 qershor 1993 miratoi Memorandumin për status të veçantë, duke u mbështetur në referendumin e vitit 1991.

Presidenti i parë i Presidencës së Bosnje dhe Hercegovinës, Alija Izetbegović, reagoi disa herë në qarqet ndërkombëtare për pozitën e boshnjakëve të Sanxhakut. Në vitin 1997, në Samitin e OIC në Teheran, ai kërkoi që boshnjakëve të Sanxhakut t’u njihej statusi i pakicës myslimane në kuadër të Organizatës së Konferencës Islame.

Sot, shumë bashkëkohës të këtyre ngjarjeve theksojnë se referendumi i vitit 1991 ishte një përgjigje ndaj pozitës së pafavorshme të boshnjakëve në Serbi dhe një përpjekje për ta vënë çështjen e Sanxhakut në vëmendjen ndërkombëtare. Ai mbetet dëshmi e nevojës shumëshekullore për autonomi kombëtare, politike dhe kulturore. Megjithëse sot boshnjakët gëzojnë më shumë të drejta, autonomia sipas modelit të një rajoni ndërkufitar brenda Serbisë dhe Malit të Zi mbetet e parealizuar.