Në verilindje të Malit të Zi, në zemër të hapësirës historike të Sanxhakut, Bihori mbetet një trevë e bukurisë natyrore, traditës së thellë dhe kujtesës historike. Por krahas trashëgimisë shpirtërore dhe kulturore, kjo krahinë përballet prej dekadash me një sfidë të vazhdueshme demografike – shpërnguljen.
Portali Sandzacke.rs sjell një përshkrim të përmbledhur të historisë, identitetit dhe simbolikës së Bihorit, me theks të veçantë në Xhaminë e Petnjicës si shenjë e qëndrueshmërisë shpirtërore të kësaj treve.
Bihori, i vendosur në verilindje të Malit të Zi, krahas Peshterit dhe trevës së Plavës e Gucisë, konsiderohet si një nga pjesët më të bukura të Sanxhakut. Ky rajon e ka marrë emrin nga qyteti mesjetar i Bihorit, rrënojat e të cilit ndodhen në territorin e sotëm të komunës së Bijelo Poles. Edhe pse termi Bihori i Poshtëm sot përdoret rrallë, emërtimi Bihori i Epërm ka mbetur thellësisht i rrënjosur në kujtesën kolektive të banorëve të tij.
Territori i Bihorit u pushtua nga osmanët në vitin 1455. Pas rënies së Bosnjës mesjetare, rajoni i Bihorit hyri në përbërje të saj, ndërsa më pas u bë pjesë e sistemit administrativ osman. Pas Kongresit të Berlinit më 1878, kur Bosnja dhe Hercegovina iu dha në administrim Austro-Hungarisë, Bihori mbeti në përbërje të Perandorisë Osmane, brenda Sanxhakut të Novi Pazarit. Vetëm pas Luftërave Ballkanike të vitit 1913 dhe ndarjes së Sanxhakut, ky rajon hyri në përbërje të Malit të Zi.
Historia e Bihorit është e shënuar nga migrimet. Popullsia, nën presionin e pasigurisë ekzistenciale dhe, herë pas here, edhe të mbijetesës biologjike, është shpërngulur drejt krahinave fqinje dhe më tej. Veçanërisht intensive ishte migrimi i boshnjakëve drejt Turqisë në periudhën 1956–1958. Në historinë më të re, para, gjatë dhe pas shpërbërjes së Jugosllavisë, si edhe sot, shumë bihoras janë shpërngulur në Luksemburg dhe vende të tjera të Evropës Perëndimore.
Në territorin e Bihorit të Epërm jeton kryesisht popullsi boshnjake. Fshatrat janë kryesisht të tipit të shpërndarë, të formuara në luginat e lumenjve dhe në terrene të përshtatshme për bujqësi dhe blegtori. Pavarësisht traditës së pasur dhe lidhjes së fortë me vendlindjen, trendet demografike tregojnë një shpërngulje të vazhdueshme, që përbën një nga sfidat më të mëdha të Bihorit bashkëkohor.
Vend qendror në identitetin shpirtëror dhe kulturor të Bihorit të Epërm zë Xhamia e Petnjicës. Data e saktë e ndërtimit të xhamisë së parë në Petnjicë nuk është përcaktuar me siguri, por dihet se në vitin 1903, për shkak të rritjes së menjëhershme të popullsisë në fund të shekullit XIX, u ndërtua një xhami e re dhe më e madhe.
Ajo u ndërtua prej guri, me përdhesë dhe dy kate, me përmasa 15,80 x 13,20 metra. Muret në dy katet e para janë me trashësi 80 cm, ndërsa kati i fundit ka trashësi 50 cm. Brendësia është realizuar në dru, çatia fillimisht ishte e mbuluar me dërrasa (shindër), ndërsa minarja ishte prej druri. Për ndërtimin dëshmon edhe një tarih që ruhet në xhami; në pllakën mbi hyrje janë shënuar emrat e mutevelinjve, mjeshtërve dhe imamëve, si dhe viti 1321 sipas Hixhrit (1903).
Minarja e parë prej druri u rrëzua në vitin 1969 dhe u zëvendësua me një minare prej materiali të fortë, ndërsa xhamia u mbulua me tjegulla. Gjatë disa rinovimeve ajo humbi një pjesë të pamjes së saj burimore. Megjithatë, në vitin 2005, pas një rikonstruksioni trevjeçar të financuar nga Mustafa Mujko Šabotić me familjen e tij, xhamisë iu rikthye pamja autentike e gjysmës së shekullit XX. Muret u përforcuan me shtylla betonarmeje, u vendosën pllaka të armuara, u rindërtua minarja prej druri dhe u restaurua çatia prej druri.
Xhamia e Petnjicës është unike për nga madhësia, hapësira e brendshme dhe zgjidhja arkitekturore. Ajo ka gjithsej 35 dritare, me parapete të vogla dhe harqe të lehta gjysmërrethore. Veçanti përbën hapësira e brendshme, e cila mundëson kontakt të drejtpërdrejtë vizual dhe zanor me imamin gjatë hutbes, falë pjesës së hapur që shtrihet deri te konstruksioni i çatisë.
Arkitektura e saj ka qenë shumë e ngjashme me ish-Xhaminë e Çarshisë në Berane, e ndërtuar më 1873 dhe e rrënuar më 1949. Kjo ngjashmëri tregon për modele të përbashkëta ndërtimore dhe vazhdimësi të traditës osmane të ndërtimit në këtë pjesë të Sanxhakut.
Në haremin e xhamisë, në vitin 1982, u ndërtua një shatërvan me gjashtë çezma dhe po atë vit u sigurua furnizimi me ujë. Shatërvani dhe infrastruktura përcjellëse u restauruan së bashku me xhaminë në vitin 2005.
Mes zhvillimit dhe largimit
Sot, Bihori i Epërm është komunë e pavarur me qendër në Petnjicë, ku po zhvillohet infrastruktura moderne rrugore. Megjithatë, pa hapjen e vendeve të reja të punës dhe pa një zhvillim të qëndrueshëm ekonomik, procesi i shpërnguljes vazhdon. Popullsia largohet jashtë vendit, drejt Podgoricës dhe qyteteve bregdetare, në kërkim të një ekzistence më të sigurt.
Kështu, Bihori mbetet një hapësirë e traditës së fortë, e spiritualitetit të thellë dhe e historisë së pasur, por edhe një hapësirë e një beteje të heshtur demografike. Mes mureve të restauruara prej guri të Xhamisë së Petnjicës dhe shtëpive të zbrazëta nëpër fshatra, pasqyrohet fati i një treve – një bukuri që zgjat, por edhe një sfidë që kërkon përgjigje të përgjegjshme.
Discussion about this post